Việt Nam có ngày Di sản 23/11, nhưng cứ đến ngày này, điểm lại thời gian đã qua, chúng ta lại giật mình bởi sự xuống cấp hoặc biến mất của không ít di sản, trong đó có các di sản kiến trúc.

Dung lam voi dan cac di san - Anh 1

7 năm trước, khi Hà Nội chuẩn bị bước vào kỷ niệm 1.000 năm, các chuyên gia về di sản cảnh báo rằng, những nhà quản lý phải có những quyết định dứt khoát nếu không muốn để cho thành phố này đi vào vết xe của các nước khác ở châu Á khi công cuộc phát triển đã biến những thành phố của họ trở thành ác mộng. Và hôm nay, dường như những cảnh báo ấy đang trở thành hiện thực.

Không chỉ có phố cổ Hà Nội, sự bành trướng của đô thị hóa, sự đa dạng đến tạp nham của các kiểu dáng kiến trúc du nhập khắp nơi, đang là mối đe dọa trực tiếp với gần 2.000 di tích (của Hà Nội cũ). Đã có những lo âu rằng, liệu rằng dấu hiệu của sự phồn vinh có làm phôi phai những nét văn hiến hào hoa đã tồn tại trong đời sống người dân Thủ đô? Chẳng bao lâu nữa những cầu vượt, đường xe điện ngầm và các tòa nhà chọc trời sẽ là một phần bộ mặt của Thủ đô. Nếu không tìm ra sự hài hòa thì chính chúng sẽ lấn át, thậm chí làm mất vẻ đẹp đặc trưng riêng của Hà Nội!(?)

Cũng vậy, khu phố cổ Sài Gòn chưa có chính sách bảo tồn thực sự phù hợp với đời sống người dân. Dù khu phố cổ ở thành phố này chỉ còn giới hạn trong các con đường (hiện nay) là Hùng Vương ở phía Bắc, kênh Tàu Hủ ở phía Nam, Lương Nhữ Học ở phía Tây và Phù Đổng Thiên Vương ở phía Đông, cũng có nguy cơ biến mất. Các tòa nhà cổ (được xây dựng thời Pháp) hầu hết đã bị thay đổi kết cấu và bài trí bên trong, một số căn bên ngoài cũng bị tu sửa để phù hợp với việc kinh doanh của người dân.

Rõ ràng, nhiều di sản đang bị lãng quên hoặc biến mất hoàn toàn. Có di sản bị “quan tâm” quá mức đến biến dạng hay những di sản sống lay lắt vì còn chưa định được danh tính xác thực, có di sản luôn phản ứng, không tiếp nhận những yếu tố mới trong quá trình phát triển... đều có những lý lẽ riêng của nó. Nhưng, còn một vấn đề cốt lõi mà chừng nào chúng ta chưa giải quyết được thì di sản văn hóa vẫn phải long đong, lận đận. Nói như KTS Hoàng Đạo Kính thì: “Di sản của cha ông để lại không thêm, chỉ vơi đi thôi. Đánh mất là mất hẳn. Chúng ta chỉ nên coi mình là thế hệ tiếp nối của chuỗi lịch sử. Bổn phận của chúng ta trước tiên là chuyền các di sản hiếm hoi từ dĩ vãng sang bàn tay các thế hệ tiếp sau. Trùng tu cần để lại dấu vết của những người xây dựng lên chúng và trùng tu trước ta, để lại dấu vết trùng tu khoa học của thời mình, đồng thời để lại phần việc cho người đến sau làm tiếp, nếu ta chưa đủ cơ sở làm việc đó hôm nay. Không nên quá tự tin để làm thay quá khứ, mải khẳng định mình mà xóa hết đi tất cả”.

Đó chính là cốt lõi của vấn đề. Bởi lẽ, cho đến hôm nay, nhận thức về di sản và bảo tồn di sản của nhà quản lý, nhà chuyên môn, cộng đồng dân cư... còn rất vênh nhau, chưa có tiếng nói chung - tiếng nói về di sản, tiếng nói chuyền lại cho các thế hệ mai sau một cách chân thực và sống động nhất.

Trước mỗi di sản cha ông để lại, xin hãy tĩnh tâm tiếp nhận cho chặng đường tiếp sau được bình an. Đã có quá nhiều bài học mà sự nuối tiếc chẳng thể cứu vãn. Đừng tiến về phía trước trong niềm hưng phấn quá lớn lao, trong men say hào nhoáng với những tòa ngang, dãy dọc, những đô thị mới chẳng ký ức, chẳng gốc gác ước vọng gì!!!

Ngọc Lý