Nhiếp ảnh gia Hoa Kỳ Tewfic El-Sawy, người sáng lập trang “The Travel Photographer”, mới xuất bản cuốn sách ảnh “Hầu đồng: The Spirit Mediums of Viet Nam” (tạm dịch Hầu đồng: Hồn cốt Việt). Với ông, hầu đồng giống như một vở nhạc kịch đầy độc đáo, quyến rũ với sự thăng hoa của vũ đạo, âm thanh, ánh sáng…

Như một cơ duyên

Nhiếp ảnh gia Hoa Kỳ Tewfic El-Sawy chia sẻ, việc đến với hầu đồng của mình rất kỳ lạ, không có điều gì có thể lột tả đầy đủ hơn là “cơ duyên”. Ông kể: “Năm 2014, trên đường đi du lịch tới Lào Cai, Việt Nam, qua một ngôi đền nhỏ, chợt nghe thấy nhiều giai điệu âm nhạc rộn ràng được phát ra từ một lễ hội khiến tôi tò mò, hứng thú và vào sâu trong làng tìm hiểu. Tôi bước vào trong và nhìn thấy một người phụ nữ trong trang phục màu đỏ đang hát và nhảy múa. Tôi tự hỏi vì sao không hề biết đến nghi lễ tôn giáo này trước đó. Vài ngày sau, khi đến Bắc Hà tôi lại được nghe thấy tiếng nhạc như vậy. Và đây là lần đầu tiên tôi tham dự buổi hầu đồng một cách trọn vẹn. Đó là những trải nghiệm đầu tiên vừa lạ lẫm vừa thú vị và về sau tôi mới hiểu đó chính là món quà của sự may mắn mà tôi đã được trao tặng. Lúc ấy, tôi chỉ nghe thấy có 2 từ mọi người nói nhiều là hầu đồng và Đạo Mẫu. Từ lúc đó, 2 từ ấy luôn trong tâm trí tôi mặc dù không hiểu gì về nó”.

Doc dao tin nguong tho Mau - Anh 1

Một buổi lễ hầu đồng.

Sau chuyến đi ấy, Tewfic đã tìm kiếm thông tin về các từ khóa này trên internet. Chủ đề hầu đồng đã được nhiều nhiếp ảnh gia tài năng của Việt Nam chụp nhưng chưa một nhiếp ảnh gia người nước ngoài nào chụp thành công. Thế là Tewfic thổi bùng mong mỏi sẽ là người nước ngoài đầu tiên ghi lại các hình ảnh về truyền thống văn hóa này của Việt Nam để giới thiệu với phương Tây. Ông cũng hy vọng thông qua những góc nhìn của mình để giới thiệu với mọi người đây là một truyền thống, tín ngưỡng hết sức quan trọng trong đời sống tâm linh của người Việt Nam. Trở về New York, ông bắt đầu tìm kiếm thông tin về tín ngưỡng dân gian của người Việt, nhưng trên mạng internet cũng như tài liệu sách báo bằng tiếng Anh không giúp được nhiều bởi có quá ít tư liệu. “Thậm chí, tôi đã tới thư viện tôn giáo tại New York nhưng cũng không thể tìm thấy. Điều đó càng khiến tôi thêm tò mò và nảy ra ý định thực hiện một dự án ảnh về tín ngưỡng dân gian độc đáo này” - ông kể. Chính điều này đã thôi thúc ông trở lại Việt Nam thực hiện dự án của mình.

Trong suốt thời gian ở lại đất nước hình chữ S, ông tham dự rất nhiều buổi hầu đồng ở khắp mọi nơi, từ thành phố cho đến các làng quê, phỏng vấn những ông đồng, bà cốt nổi tiếng. Bên cạnh nguồn tư liệu ít ỏi có được, ông tìm hiểu, nghiên cứu về Đạo Mẫu, nghi lễ hầu đồng từ chính những cuộc trò chuyện với các thanh đồng, và từ việc quan sát điệu bộ, hành động, quần áo... của họ trong các buổi lễ. Càng đi nhiều, tìm hiểu nhiều, tín ngưỡng này đã dần dần mê hoặc nhiếp ảnh gia người Hoa Kỳ. Ông chia sẻ, nghi lễ hầu đồng thật kỳ lạ, đầy màu sắc, vui tươi, trái ngược hẳn so với nhiều lễ nghi tôn giáo hà khắc ở nhiều nơi. Không chỉ vậy, tín ngưỡng nghi lễ này còn ca tụng lịch sử Việt Nam, cuộc chiến của những người anh hùng chống lại giặc ngoại xâm và củng cố tinh thần dân tộc, lòng yêu nước. Đó là điều vô cùng đặc biệt.

Trong suốt 2 năm sau đó, với 6 lần di chuyển từ Hoa Kỳ về Việt Nam, ông đã đi nhiều nơi, chụp ảnh, trò chuyện với các thanh đồng và cuốn sách ảnh mang tên “Hầu đồng: The Spirit Mediums of Viet Nam” đã dần hoàn thiện với 100 bức ảnh lớn và 60 trang thông tin giải thích tôn giáo cổ xưa của Đạo Mẫu, những nghi lễ, đền thờ các vị thần cùng với trải nghiệm của chính ông trong quá trình thu thập những bức ảnh này.

Vở nhạc kịch thuần Việt

Bắt đầu sự nghiệp nhiếp ảnh khá muộn, năm 2000, sau 15 năm làm việc trong ngân hàng, Tewfic El-Sawy mới dành thời gian đi tới nhiều vùng đất khác nhau ở các châu lục nhằm lưu lại những truyền thống văn hóa có thể nguy cơ mai một. “Với những trải nghiệm của mình, tôi nhận thấy hầu đồng trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt là nghi lễ tôn giáo duy nhất kết hợp giữa tôn giáo và nghệ thuật: thời trang, âm nhạc, hát, múa… Ở đó, có những con người kết nối với thần linh và những người cùng tham gia nghi lễ theo cách tôi chưa từng được chứng kiến trước đó” - Tewfic El-Sawy nhìn nhận. Những gì xảy ra với người tham dự nghi lễ hầu đồng thực sự khiến nhiếp ảnh gia đến từ Hoa Kỳ bất ngờ. Bởi đối với những văn hóa tín ngưỡng khác, các khán giả thường tỏ ra rất nghiêm trọng. Còn ở hầu đồng, hầu hết khán giả đều rất vui vẻ.

Doc dao tin nguong tho Mau - Anh 2

Nhiếp ảnh gia Tewfic El-Sawy.

Trò chuyện trong buổi giới thiệu sách ở Hà Nội, nhiếp ảnh gia đến từ New York thú nhận: Khi tham dự một buổi hầu đồng, tôi không chắc mình đã nhập tâm được hay chưa, nhưng khi người ta nhảy, tôi phải kiềm chế không nhảy theo mà chỉ vỗ tay. Tôi nghĩ chính âm nhạc kéo tôi vào và khiến tôi cảm thấy hân hoan. Tôi không phải là người Việt Nam, nhưng lại cảm thấy như thể mình là người Việt Nam khi tham dự các nghi lễ đó. Trong con mắt của nhiếp ảnh gia, hầu đồng như một loại hình nhạc kịch tín ngưỡng, bởi buổi trình diễn ấy kết hợp âm nhạc, vũ đạo, các bài hát bí ẩn, trang phục, màu sắc, yếu tố tâm linh… đến với các đền thờ. Và chính điều đó đã khiến hầu đồng thực sự khác biệt với tất cả các nền văn hóa khác trên thế giới.

Tewfic El-Sawy cũng được coi là người nước ngoài đầu tiên xuất bản một cuốn sách ảnh về nghi lễ hầu đồng. Song đến thời điểm này, khi đã cầm cuốn sách trên tay, Tewfic El-Sawy vẫn không khỏi hân hoan bởi đôi lúc ông không tin mình có thể hoàn tất dự án “khó nhằn” này. Ông kể, do không biết tiếng Việt, thông tin về loại hình này bằng tiếng Anh, Pháp lại rất hạn chế, vì thế sau khi tham dự tới hơn 10 lễ hầu đồng ông mới lờ mờ hiểu được ý nghĩa cũng như trình tự của các nghi lễ đặc biệt này. Thêm nữa, ông lại là người ngoại quốc nên việc tiếp cận cũng như chụp hình các buổi lễ luôn phải được tiến hành từ phía 2 cánh gà với rất nhiều vật cản… Nhưng cuối cùng, cuốn sách đặc biệt này đã hoàn thành và nhận được nhiều phản hồi tích cực.

Trở lại Việt Nam lần này với tác phẩm “Hầu đồng: The Spirit Mediums of Viet Nam”, nhiếp ảnh gia thú nhận, từ cảm xúc ban đầu lạ lẫm, choáng ngợp, dẫn tới ham muốn được tìm hiểu kỹ hơn về hầu đồng, giờ đây Tewfic El-Sawy có cảm giác thân thuộc khi tham dự các buổi lễ giống như chính mình là người Việt Nam.

MAI AN