Trong một cuộc bầu cử phức tạp bậc nhất thế giới như cuộc chạy đua vào Nhà Trắng, quyền quyết định nên người lãnh đạo đất nước không nằm trong tay người dân mà lại thuộc về 538 đại cử tri.

Dieu gi se xay ra neu khong ai gianh chien thang trong cuoc bau cu tong thong My? - Anh 1

Các cử tri Mỹ đi bỏ phiếu sớm trong cuộc bầu cử Tổng thống Mỹ năm nay (ảnh: AP)

Vào ngày 8/11 tới, người dân Mỹ sẽ đi bỏ phiếu bầu ra vị Tổng thống thứ 45 của đất nước. Mặc dù vậy, chiến thắng của các ứng cử viên lại phụ thuộc vào số phiếu đại cử tri.

Hệ thống bầu cử phức tạp nhất thế giới

Theo quy định về bầu cử Tổng thống ở Mỹ, người dân tuy được đánh dấu chọn tên cụ thể ứng cử viên Tổng thống mình mong muốn nhưng thực chất chỉ là bầu gián tiếp. Phiếu của các cử tri được gọi là phiếu phổ thông.

Quyền bầu cử trực tiếp tổng thống nằm trong tay Đại cử tri đoàn (Electoral college). Cả nước Mỹ hiện có 538 đại cử tri. Ứng cử viên nào giành được đa số phiếu đại cử tri (270 phiếu trở lên) sẽ đắc cử Tổng thống. Trong ngày bầu cử, thực ra các cử tri cũng đồng thời bầu cả các nghị sĩ liên bang và tiểu bang.

Về cơ bản, các đảng sẽ đề cử một danh sách đại cử tri tiềm năng tại kỳ họp đại hội đảng của bang mình hoặc họ có thể chọn thông qua một cuộc bỏ phiếu tại ủy ban trung ương đảng. Sau đó, mỗi ứng viên tổng thống sẽ có một danh sách các đại cử tri tiềm năng cam kết ủng hộ mình. Trong ngày bầu cử, khi mỗi cử tri ở từng bang đi bỏ phiếu cho ứng viên tổng thống họ ủng hộ, họ đồng thời cũng chọn ra các đại cử tri cho bang mình đang sinh sống.

Mỗi bang có số lượng đại cử tri (Elector) nhất định hợp thành cử tri đoàn dựa trên quy mô dân số của bang đó. Nghĩa là bang nào càng đông dân thì càng nhiều đại cử tri. California là bang đông dân nhất nước Mỹ nên cũng có số lượng phiếu đại cử tri lớn nhất là 55. Tiếp theo là những bang có nhiều đại cử tri như Texas (38), Florida (29), New York (29), Illinois (20), Pensylvania (20), Ohio (18).

Bảy bang được ít nhất, mỗi bang chỉ có 3 đại cử tri, là Alaska, Delaware, Montana, North Dakota, South Dakota, Vermont, Wyoming. Ngoài ra, ở hầu hết các tiểu bang, ứng cử viên nào giành được đa số phiếu phổ thông (50,1% số phiếu phổ thông trở lên) sẽ được trao 100% số phiếu Đại cử tri của tiểu bang đó.

Dieu gi se xay ra neu khong ai gianh chien thang trong cuoc bau cu tong thong My? - Anh 2

Bản đồ đại cử tri năm 2016, trong đó màu xanh là những bang ủng hộ đảng Dân chủ, trong khi màu đỏ là bang ngả về phía đảng Cộng hòa. Các bang tranh chấp chưa quyết định được lá phiếu của mình có màu xám (ảnh: latinpost)

Đại cử tri là đặc trưng riêng trong cơ chế bầu cử Tổng thống tại Mỹ. Cơ chế này thường phản ánh chính xác lá phiếu của các cử tri phổ thông, đồng thời tạo cho các bang nhỏ có sức nặng hơn trong việc bầu chọn nhà lãnh đạo mới của đất nước. Mặc dù vậy, hệ thống này cũng gây ra những tranh cãi trong suốt hàng trăm năm qua bởi tính phức tạp của nó. Chẳng hạn như, một ứng cử viên Tổng thống có thể giành đa số phiếu phổ thông nhưng lại thất bại tại Đại cử tri đoàn do để thua ở các tiểu bang đông dân và chỉ giành chiến thắng ở các bang nhỏ hơn. Trong trường hợp gần đây nhất, Al Gore đã giành được đa số phiếu phổ thông hồi năm 2000, nhưng George W. Bush lại là người thắng cử tổng thống.

Một mặt trái khác của hệ thống bầu cử theo đại cử tri là tại nhiều bang, kết quả nghiêng về ứng viên nào đã được trù tính từ trước. Do đó ít có tính chất khuyến khích các cử tri phổ thông đi bỏ phiếu. Kết quả là, những lá phiếu của hàng triệu cử tri cuối cùng không được tính. Chẳng hạn, nếu bạn là một người ủng hộ đảng Cộng hòa ở California – tiểu bang chịu sự chi phối của đảng Dân chủ, hoặc là một người ủng hộ đảng Dân chủ tại tiểu bang Wyoming thiên về đảng Cộng hòa, bạn có thể quên đi lá phiếu của mình. Điều này cũng không hấp dẫn các ứng viên tới vận động tranh cử tại các bang được cho là đã "an bài" đó.

Điều gì sẽ xảy ra nếu cả Hillary Clinton và Donald Trump đều giành được 269 phiếu đại cử tri?

Sau ngày bầu cử, các đại cử tri sẽ họp nhau tại thành phố thủ phủ mỗi bang (năm nay cuộc họp này diễn ra vào ngày 19/12) để bỏ lá phiếu của họ. Kết quả được công bố chính thức trước Thượng viện vào ngày 6/1/2017 và tân tổng thống Mỹ tuyên thệ nhậm chức ngày 20/1 cùng năm.

Theo Tu chính án thứ 12 của Mỹ, các ứng viên tổng thống phải đạt đủ đa số phiếu đại cử tri (ít nhất 270/538 phiếu) mới đủ điều kiện để trở thành người đứng đầu Nhà Trắng. Trong cuộc bầu cử năm nay, nếu cả hai ứng viên Hillary Clinton và Donald Trump đều không nhận được sự ủng hộ lớn của công chúng, kịch bản không ứng viên nào giành đủ 270 phiếu đại cử tri cần thiết để đắc cử hoàn toàn có thể xảy ra.

Dieu gi se xay ra neu khong ai gianh chien thang trong cuoc bau cu tong thong My? - Anh 3

Không loại trừ khả năng cả bà Clinton và ông Trump đều không giành được đa số phiếu đại cử tri trong cuộc bầu cử năm nay (ảnh: CNN)

Trong hoàn cảnh trên, nếu không ứng cử viên nào giành đủ đủ 270 phiếu đại cử tri hoặc tỷ số hòa (269-269) cho ông Trump và bà Clinton, Hạ viện sẽ bầu ra tổng thống trong số 3 ứng cử viên có nhiều phiếu đại cử tri nhất. Việc bầu chọn này sẽ dựa vào lá phiếu của các bang trong Hạ viện. Theo đó, đại diện của mỗi bang sẽ có một phiếu bầu và cần có đa số các bang tham gia bầu chọn. Ứng cử viên nào giành được đa số phiếu bầu sẽ trở thành tân tổng thống của Mỹ.

Nếu Hạ viện chưa thể bầu ra tổng thống cho đến Ngày Nhậm chức (20/1), Thượng viện sẽ bầu ra phó tổng thống mới từ 2 ứng viên phó tổng thống có số phiếu cao nhất. Phó tổng thống vừa đắc cử sẽ đảm đương chức vụ quyền tổng thống cho đến khi vấn đề được giải quyết tại Hạ viện. Cuộc bầu cử này sẽ diễn ra độc lập với quy trình bầu tổng thống của Hạ viện và bầu chọn riêng lẻ không theo từng bang.

Đặc biệt, nếu trong trường hợp Thượng viện chưa bầu được phó tổng thống, thì chủ tịch Hạ viện rồi đến chủ tịch tạm quyền Thượng viện rồi Ngoại trưởng Mỹ là những người tiếp theo nằm trong thứ tự kế vị chức vụ tổng thống.

Vân Hồng