Dịch thuật là công việc nhọc nhằn và mạo hiểm. Trong trường hợp ca từ của Bob Dylan những khó khăn này còn có lý do phong cách: Không chỉ sâu sắc, giàu hình ảnh, ca từ của Bob Dylan còn có đặc điểm là đa nghĩa.

Không giảng giải, không giáo huấn, sự mơ hồ về ý nghĩa, ca từ của ông để cho các hình ảnh và ẩn dụ gợi những liên tưởng, ám ảnh và mỗi người nghe đều có thể tìm thấy một thông điệp thích hợp.

Nói cách khác, ca khúc của ông để lại nhiều khoảng trống để người nghe chủ động tham gia sáng tạo. Có lẽ chính điều đó khiến cho ca khúc của ông phù hợp với nhiều lứa tuổi, nhiều quốc gia và nhiều thời đại. Và có lẽ cũng chính vì thế mà ca khúc của ông có sức sống mạnh mẽ vượt thời gian.

Tôi xin lấy ví dụ là hai bài hát tưởng chừng đơn giản của ông, Blowin' In The WindKnockin’ On Heaven’s Door.

Từ "Để gió cuốn đi"...

Blowin' In The Wind được Bob Dylan sáng tác năm 1962, khi ông mới có 21 tuổi, và nhanh chóng trở nên nổi tiếng toàn cầu, trở thánh ca của phong trào phản chiến và cuộc đấu tranh đời quyền dân sự tại Hoa Kỳ. Nguyên văn lời bài hát như sau:

Blowin’ In The Wind

1. How many roads must a man walk down

Before you call him a man?

How many seas must a white dove sail

Before she sleeps in the sand?

Yes, how many times must the cannon balls fly

Before they're forever banned?

The answer, my friend, is blowin' in the wind

The answer is blowin' in the wind.

2. Yes, how many years can a mountain exist

Before it's washed to the sea?

Yes, how many years can some people exist

Before they're allowed to be free?

Yes, how many times can a man turn his head

Pretending he just doesn't see?

The answer, my friend, is blowin' in the wind

The answer is blowin' in the wind.

3. Yes, how many times must a man look up

Before he can see the sky?

Yes, how many ears must one man have

Before he can hear people cry?

Yes, how many deaths

will it take till he knows

That too many people have died?

The answer, my friend, is blowin' in the wind

The answer is blowin' in the wind.

Blowin’ In The Wind là một bài hát thuộc dòng nhạc đồng quê (Country). Một đặc điểm của loại nhạc này là ca từ và giai điệu thường được thêm thắt hoặc biến đổi ít nhiều ở các đoạn khác nhau, hay thậm chí ở những lần biểu diễn khác nhau, tuy vẫn giữ nét giai điệu chủ đạo. Điều này đặc biệt rõ nét trong trường hợp tác giả ca khúc cũng là ca sĩ, như trường hợp Bob Dylan .

Dich ca tu cua Bob Dylan: Cai kho, cai hay va niem vui bat tan - Anh 1

Sách của nhà văn, dịch giả Ngô Tự Lập

Dưới đây là bản dịch - để hát - của chúng tôi, có tính đến những đặc điểm nói trên:

Để gió cuốn đi

1. Qua bao nhiêu núi với bao nhiêu con đường

Đàn ông mới xứng danh đàn ông?

Và chim câu trắng lướt qua bao biển rộng

Để mai đây ngủ yên nơi chân cồn?

Và viên đạn đại bác sẽ bay đi bao lần

Để mai đây bị cấm trên hành tinh?

Lời đáp xa vời, để gió cuốn đi bên trời

Để gió cuốn đi, bạn ơi.

2. Được bao nhiêu năm tháng núi non kia còn lại

Rồi trôi đi theo nước ra biển khơi?

Bao nhiêu năm tháng chúng ta tồn tại

Để mai đây được tự do trên đời?

Và còn bao lâu nữa những ai kia quay mặt

Làm như không hay biết điều chi?

Lời đáp xa vời, để gió cuốn đi bên trời

Để gió cuốn đi, bạn ơi.

3. Mở to thêm đôi mắt ngước trông lên bao lần

Thì ta trông thấy trời cao?

Cần bao đôi tai nữa gắn thêm cho mỗi người

Để nghe tiếng khóc than muôn người?

(Và cần) thêm bao cái chết đến khi ai kia biết rằng

Bao nhiêu mạng sống đã bị hy sinh?

Lời đáp xa vời, để gió cuốn đi bên trời

Để gió cuốn đi, bạn ơi.

Trong bài có chỗ đặc biệt đáng chú ý, đó là từ “man” câu đầu tiên và điệp khúc. Một số người cho rằng “man” trong “How many roads must a man walk down/ Before you call him a man?” nên dịch là “con người”.

Tôi cho rằng dịch như vậy cũng không sao, nhưng dịch là “đàn ông” sẽ hợp lý hơn nếu lưu ý rằng tác giả là nam, rằng bài hát được sáng tác vào đầu thập niên 1960, khi xã hội nam quyền còn mạnh. Nó gần với câu “Làm trai cho đáng nên trai/ Phú Xuân đã trải Đồng Nai cũng từng”.

Dich ca tu cua Bob Dylan: Cai kho, cai hay va niem vui bat tan - Anh 2

'Bob Dylan của Việt Nam' và 'Trịnh Công Sơn của Mỹ'

Dù không phải chính thức, nhưng việc một trang mạng có uy tín đưa hai cây bút người Việt vào dự đoán Nobel văn học 2016 đã ít nhiều tạo dư luận trong và ngoài nước.

Về đoạn điệp khúc, mới đây trên Facebook, dịch giả Trịnh Lữ đưa ra một các hiểu theo tôi rất thú vị: “Lời đáp đang thảng thốt trong gió đấy, bạn hãy lắng nghe, sẽ thấy...” Ông viết: “Triết lý sâu sắc của bài hát ẩn chứa ở lời điệp khúc này. Muốn giải đáp những hoang mang của đời, chỉ cần tĩnh trí lắng nghe hơi thở của trời đất, để mình nối liền lại với mạch sống của bản thể lớn, sẽ nhớ ra những lẽ phải trái, thật giả, thiện ác... và sẽ biết mình phải nương theo ngả nào trong mê cung của cõi người”.

Đây là cách hiểu rất tinh tế, sâu sắc và thú vị, làm giàu cho bài hát. Nhưng theo tôi, cách hiểu này mang nhiều đóng góp cá nhân của Trịnh Lữ rất đáng trân trọng.

Bài Blowin’ In The Wind được Dylan và Baez hát trước 250 ngàn người tại Cuộc diễu hành Washington (March on Washington) phản đối chiến tran và đòi quyền tự do dân sự ngày 28 tháng Tám, 1963. Trong cuộc diễu hành đó, Martin Luther King, Jr. đã có bài phát biểu I Have A Dream (Tôi có một ước mơ) nổi tiếng. Tôi tin rằng bài hát đã ít nhiều gợi cảm hứng cho Trịnh Công Sơn. Chính vì thế, tôi đã dịch nhan đề của nó bằng nhan đề bài hất của của Trịnh Công Sơn: Để gió cuốn đi.

Đến "Gõ cửa thiên đàng"

Việc dịch bài Knockin’ On Heaven’s Door (Gõ cửa thiên đàng), còn nhiều chuyện để bàn hơn. Nguyên văn bài hát như sau:

Knockin' on Heaven's Door

Mama, take this badge off of me

I can't use it anymore.

It's gettin' dark, too dark to see

I feel I'm knockin' on heaven's door.

Knock, knock, knockin' on heaven's door

Knock, knock, knockin' on heaven's door

Knock, knock, knockin' on heaven's door

Knock, knock, knockin' on heaven's door

Mama, put my guns in the ground

I can't shoot them anymore.

That long black cloud is comin' down

I feel I'm knockin' on heaven's door.

Knock, knock, knockin' on heaven's door

Knock, knock, knockin' on heaven's door

Knock, knock, knockin' on heaven's door

Knock, knock, knockin' on heaven's door

Một số người nghĩ rằng đó là một ca khúc phản chiến – và trên thực tế chúng ta cũng có thể và có quyền hát nó như một bài hát phản chiến. Tuy nhiên, Knockin' On Heaven's Door mới đầu được Bob Dylan sáng tác cho bộ phim miền Tây Pat Garett And Billy The Kid (1973). Đó là lời của một kẻ hấp hối nói với vợ, vì thế nó có thể được dịch – để hát - thành:

Gõ cửa thiên đàng

Bà nó tháo giúp chiếc lon ra giùm tôi

Tôi hết muốn mang trên vai mình

Trời đất đã tối như bưng ngoài kia

Tưởng như tôi đang gõ lên cửa thiên đường.

Gõ, gõ, gõ không thôi lên trời cao

Gõ gõ gõ mãi lên cửa thiên đường.

Gõ, gõ, gõ không thôi lên trời cao

Gõ gõ gõ mãi lên cửa thiên đường.

Bà nó ném súng ra sân đi giùm tôi

Tôi không bắn thêm một viên nào

Kìa những đám mây đen đang trùm lên

Tưởng như tôi đang gõ lên cửa thiên đường.

Gõ, gõ, gõ không thôi lên trời cao

Gõ gõ gõ mãi lên cửa thiên đường.

Gõ, gõ, gõ không thôi lên trời cao

Gõ gõ gõ mãi lên cửa thiên đường.

Nhưng ai có quyền cấm người nghe và người hát coi đó là một bài ca phản chiến? Tách ra khỏi bối cảnh của bộ phim, nó có thể là lời một người lính đang hấp hối nói với mẹ.

Dich ca tu cua Bob Dylan: Cai kho, cai hay va niem vui bat tan - Anh 3

Đằng sau giải Nobel của Bob Dylan: Giữa những tiếng la ó

Như mọi năm, giải Nobel văn chương chưa kịp treo lên cổ người may mắn lấy một phút thì đã có tiếng phản đối rào rào, và dĩ nhiên cạnh đó là hàng triệu bạn đọc khác vỗ tay.

Khi đó, trong tiếng Việt, ta phải thay đại từ nhân xưng: “Má, tháo giúp chiếc lon ra giùm con/ Con hết muốn mang trên vai mình/ Trời đất đã tối như bưng ngoài kia/ Tưởng như con đang gõ lên cửa thiên đường” và, đoạn hai: “Má, ném súng ra sân đi giùm con/ Con không bắn thêm một viên nào/ Kìa những đám mây đen đang trùm lên/ Tưởng như con đang gõ lên cửa thiên đường…”

Chưa hết. Người ta thậm chí còn có thể dịch nó thành những lời giận dữ, thậm chí tục tằn hơn: “Đ. má, tháo giúp chiếc lon ra giùm tao/ Tao hết muốn mang trên vai mình/ Trời đất đã tối như bưng ngoài kia/ Tưởng như tao đang gõ lên cửa thiên đường…”

***

Sự đơn giản nhưng đa nghĩa khiến chúng ta buộc phải – và có quyền – lựa chọn những cách hiểu và các dịch khác nhau.

Tính đa nghĩa khiến ca từ của Bob Dylan khó hiểu, khó dịch, nhưng cũng là lý do khiến nó hay, giàu có. Nó cho phép chúng ta có nhiều quyền sáng tạo trong cảm thụ và làm cho việc dịch nó đem lại nhiều niềm vui thích.

Dich ca tu cua Bob Dylan: Cai kho, cai hay va niem vui bat tan - Anh 4

Bob Dylan với cành nguyệt quế và đàn lyre

Lần đầu tiên Giải Nobel Văn học được trao cho một một thi-ca-nhân đúng nghĩa với vòng nguyệt quế và cây đàn lyre – hai biểu tượng không thể tách rời của Thơ-Nhạc.

Nhưng nghĩ cho cùng đa nghĩa cũng chính là đặc điểm chung của mọi kiệt tác: Khi không nói gì cụ thể, người ta lại nói được nhiều hơn. Văn học dân gian như thế, văn học bác học cũng thế. Từ đồng dao đến Kinh Thánh.

Kỳ 1 Đằng sau giải Nobel của Bob Dylan: Giữa những tiếng la ó xem TẠI ĐÂY

Kỳ 2: Bob Dylan với cành nguyệt quế và đàn lyre xem TẠI ĐÂY

Ngô Tự Lập
Thể thao & Văn hóa Cuối tuần