Đã gần 5 năm từ ngày kho tàng “Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp” của nhân loại chính thức có thêm một thành viên mới, đó là nghệ thuật hát Xoan (Phú Thọ, Việt Nam). Và trên con đường tạo sự lan tỏa của loại hình nghệ thuật độc đáo này rất cần sự chung tay của cả cộng đồng để hát Xoan sẽ tiếp tục đồng hành cùng sự phát triển của đất nước, như loại hình nghệ thuật này đã song hành qua hàng nghìn năm phát triển xuyên suốt cùng chiều dài lịch sử dân tộc.

Đưa hát Xoan tới gần hơn với đời sống đương đại

Con đường đưa hát Xoan thực sự phát huy vai trò là Di sản Văn hóa phi vật thể của thế giới không thể tiếp tục nếu như không đưa hát Xoan tới gần với xã hội hiện tại. Một tiêu chí quan trọng của Di sản Văn hóa thế giới đó là di sản đó không chỉ có giá trị về mặt lịch sử mà nó còn phải đóng một vai trò quan trọng trong xã hội đương thời. Điều này có nghĩa là di sản không phải thứ để “đóng khung” trưng bày mà nó cần phải có sự kế thừa tiếp nối, khác với Di sản văn hóa vật thể, Di sản Văn hóa phi vật thể sẽ bị mai một, thậm chí biến mất vĩnh viễn nếu không được duy trì, phát huy. Ý thức được điều này nên trong quá trình bảo tồn và phát huy nghệ thuật hát Xoan, tỉnh Phú Thọ đã chủ trương chú trọng bảo tồn các giá trị văn hóa cổ, đồng thời cũng đưa những làn điệu hát Xoan hòa nhập vào thế giới đương đại, để hát Xoan không những chỉ có ý nghĩa về lịch sử mà còn có cơ hội phát triển hơn. Ông Hoàng Dân Mạc, Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh Phú Thọ đánh giá, hát Xoan là nét đẹp văn hóa của dân tộc Việt Nam nói chung, của tỉnh Phú Thọ nói riêng. Đây là Di sản văn hóa phi vật thể quan trọng cần được bảo vệ. Được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể thì đó là niềm tự hào của Việt Nam nói chung và tỉnh Phú Thọ nói riêng. “Để bảo tồn và phát huy giá trị của hát Xoan, trong thời gian tới đây chúng tôi tiến hành phổ biến, quảng bá giới thiệu giá trị của hát Xoan với cộng đồng trong tỉnh, trong nước và với bạn bè quốc tế. Đồng hành với đó là việc tổ chức truyền dạy và phổ biến rộng rãi nghệ thuật hát Xoan. Các trường học, nhất là các trường phổ thông ở TP Việt Trì hiện nay đang dạy cho các cháu tiếp cận và hiểu được giá trị của hát Xoan. Các nghệ nhân của tỉnh Phú Thọ cũng đang tích cực tổ chức truyền dạy cho các thế hệ trẻ sau này”, ông Mạc khẳng định.

Trong quá trình khảo sát thực tế tại vùng Xoan Phú Thọ, các nhà khoa học trong và ngoài nước đều nhất trí với kế hoạch xây dựng hồ sơ đệ trình UNESCO công nhận hát Xoan Phú Thọ là Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp. Từ thực tế đang tồn tại ở vùng Xoan, các nhà khoa học đều đồng tình với việc chú trọng sưu tầm, nghiên cứu, hệ thống hóa, phân tích đánh giá giá trị các tư liệu liên quan đến hát Xoan, đồng thời thống nhất tiến hành công tác phục dựng hát Xoan theo đúng nghi thức cổ truyền của dân tộc. Đồng quan điểm về vấn đề phục dựng nghệ thuật hát Xoan, GS.TS Tô Ngọc Thanh, Chủ tịch Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam cho rằng, hát Xoan mang bản chất loại hình nghệ thuật dân gian, việc cải biên lời mới dựa trên cơ sở những làn điệu cũ sẽ làm cho hát Xoan mất đi tính nguyên gốc. Đề cập đến việc giữ gìn và bảo tồn nghệ thuật hát Xoan, GS.TS Tô Ngọc Thanh khẳng định: “Chúng ta cần đầu tư cho việc bảo tồn hát Xoan một cách tập trung, có trọng điểm. Cấp thiết nhất là việc tiến hành phục dựng lại những di tích gốc, tạo ra không gian biểu diễn cho hát Xoan. Cùng với đó và việc bổ sung kinh phí hoạt động cho các phường Xoan, các nghệ nhân duy trì sinh hoạt. Ngoài ra, việc đưa hát Xoan vào trường học và phong tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian cho các nghệ nhân hát Xoan để khuyến khích họ duy trì và phát triển nghệ thuật hát Xoan cũng là một biện pháp thiết thực”. Dưới góc độ nghiên cứu âm nhạc, nhạc sĩ Đặng Hoành Loan phân tích, Xoan là một hình thức âm nhạc cổ truyền rất cổ, kết hợp giữa văn hóa, lịch sử và nghệ thuật. Với những tiêu chí này, chúng ta có quyền hy vọng hát Xoan sẽ được cộng đồng quốc tế công nhận là di sản văn hóa. Tuy nhiên, nhạc sĩ Hoành Loan cũng đề xuất, điều quan trọng trước tiên khi hát Xoan được thế giới công nhận là Di sản cần được bảo vệ khẩn cấp thì chúng ta phải bảo vệ toàn vẹn về nghệ thuật, phương thức sinh hoạt cũng như lối hát Xoan. Nếu không bảo vệ được toàn vẹn, chúng ta sẽ để cho Xoan bị mất dần bản chất của nó. Sự bảo vệ toàn vẹn trong nhiều năm tới sẽ đưa hát Xoan đến được với đông đảo cộng đồng dân cư Phú Thọ cũng như cả nước và thế giới. Cũng theo nhà nghiên cứu, nhạc sĩ Đặng Hoành Loan, muốn để Xoan duy trì và phát triển thì phải khôi phục được cả 18 làng Xoan trước kia. Ngoài không gian đình làng, một trong những cái thiếu dẫn đến khó khăn trong quá trình phục hồi di sản văn hóa phi vật thể là chúng ta thiếu không gian văn hóa làng quê.

Trong tiến trình đề cử UNESCO công nhận hát Xoan là Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp, Bộ Ngoại giao đã đặc biệt quan tâm tới công tác vận động cho hồ sơ hát Xoan của tỉnh Phú Thọ. Trong đó, việc tổ chức chương trình đêm hát Xoan ngoại giao là hoạt động ngoại giao hữu hiệu, tranh thủ sự ủng hộ của bạn bè quốc tế cũng như nhìn nhận hát Xoan là xứng đáng với các tiêu chí của UNESCO đề ra.

De hat Xoan lan toa trong doi song van hoa cong dong - Anh 1

Việc đưa hát xoan tới gần hơn với đời sống đương đại sẽ giúp loại hình nghệ thuật độc đáo này của dân tộc được lưu tồn. Ảnh tư liệu

Nỗ lực “tôn tạo” hát Xoan

Để hát Xoan thực sự trở thành nhịp cầu nối giữa văn hóa Việt Nam và văn hóa thế giới không thể không nhắc tới những nghệ nhân của điệu hát cổ truyền này. Nói đúng hơn chính họ đã góp phần đưa hát Xoan trở thành một Di sản mới của thế giới. Trong đó những câu chuyện về “tình Xoan” của người Phú Thọ chính là giá trị nhân văn sâu sắc nhất của Di sản văn hóa này.

Ông Nguyễn Văn Đọc, đã ngoài 80 tuổi, trùm phường Xoan Thét, từng là kỹ sư địa chất, năm 1990, ông về hưu và thấy phong trào hát Xoan ở quê hương có phần mai một, vì vậy ông đã đứng lên tập hợp những ông bà, trai gái biết hát Xoan thành một nhóm nhỏ. Cứ vào ngày mùng 3 tháng Giêng có tiệc làng thì nhóm hát Xoan của ông Đọc lại đem lời ca tiếng hát của mình ra phục vụ dân làng. Sau này, uy tín của ông trong làng được nâng cao, dân làng đề cử ông làm trùm phường Xoan Thét để truyền dạy cho thế hệ sau. Bà Nguyễn Thị Nhạn, vợ ông Đọc dù tuổi đã cao nhưng vẫn còn nhanh nhẹn, minh mẫn. Bà vẫn thường ngồi cạnh chồng mường tượng lại về chuyện tình của ông bà nên duyên, nên phận cũng là nhờ có hát Xoan. Trong hát Xoan có phần hát giao duyên trai gái, mỗi đêm diễn cùng nhau, cất lời hát trao duyên cũng chính là những năm tháng đáng nhớ trong cuộc đời chồng, vợ của họ. Tình yêu và tình Xoan đã cùng họ đi suốt cuộc đời. Câu chuyện tình từ hát Xoan cũng được ông Nguyễn Văn Vị, trùm phường Xoan Kim Đái luôn nhớ như in. Ông Vị đi du kích từ năm 15 tuổi. Bà Vũ Thị Thơ cũng đi cùng đợt với ông Vị. Mỗi đêm trăng sáng, khi những đội du kích tập hợp để họp và vui văn nghệ thì tiếng hát của ông Vị và bà Thơ lại được song ca trong những điệu Xoan mượt mà, sâu lắng tình quê hương. Xoan đã làm họ gần nhau hơn và kết tóc se duyên từ ngày ấy. Đến nay, tuổi đã ngấp nghé 80 nhưng mỗi chiều tà, ông Vị và bà Thơ lại quây quần bên manh chiếu cùng dạy Xoan cho các cháu nội ngoại.

Tuy nhiên, hiện nay do sự phát triển của đời sống xã hội nên hát Xoan bị ảnh hưởng không nhỏ. Nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch ở làng Xoan An Thái, xã Phượng Lâu, TP Việt Trì trầm ngâm: Những năm đất nước còn kháng chiến, hát Xoan được người dân rất ưa chuộng, một phần vì ngày đó đình làng vẫn giữ được vẻ nguyên sơ, những loại hình nghệ thuật khác chưa phát triển, “món ăn tinh thần” của người Phú Thọ chủ yếu là hát Xoan. Nhưng đến ngày nay, kinh tế thị trường làm mai một phần nào nghệ thuật này và hướng khắc phục nghệ thuật Xoan gặp vô vàn khó khăn. Hiện nay, ở Phú Thọ cũng đang tồn lại nhiều loại hình dân ca như hát Ghẹo ở xã Tam Cường (Tam Nông) là hát giao duyên, trữ tình, có không gian rộng hơn, không bị ràng buộc như hát Xoan. Ngoài ra còn một số làn điệu dân ca như hát Ru, hát Ống (của người Mường), hát Cò lả, hát Xình ca, Vèo ca… cũng cần được bảo vệ nghiêm ngặt.

Trước vấn đề này tỉnh Phú Thọ đang có kế hoạch duy trì thường xuyên các CLB hát Xoan, đưa loại hình nghệ thuật này vào dạy ở các trường học. Tỉnh cũng đã nhiều lần tổ chức thành công “Tiếng hát Xoan toàn tỉnh”. Nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch, trùm phường Xoan An Thái vẫn hy vọng vào thế hệ kế tiếp sẽ phát huy tốt truyền thống hát Xoan khi cho rằng, bản thân bà sẽ luôn có trách nhiệm truyền dạy hát Xoan cho các thế hệ con cháu. Hiện phường Xoan của bà đang tồn tại 4 - 5 thế hệ từ nhỏ nhất là các cháu lên 8 - 9 tuổi cho đến nghệ nhân cao niên nhất là gần 90 tuổi. Đối với nghệ nhân Lê Xuân Ngũ, trùm phường Xoan Phù Đức, khi được hỏi về quan điểm bảo tồn và phát huy nghệ thuật hát Xoan đã bày tỏ: “Muốn duy trì nghệ thuật hát Xoan cho các thế hệ sau, các cấp lãnh đạo, cơ quan đoàn thể cần quan tâm hơn đến các phường Xoan cả về vật chất và tinh thần. Nên có định hướng trong việc truyền dạy hát Xoan cho các lớp thế hệ trẻ, đặc biệt là các cháu học sinh ngay từ trong trường học, để các cháu nắm bắt được và hiểu rõ tầm quan trọng của việc giữ gìn bảo tồn nghệ thuật hát Xoan”. Vậy là đằng sau vinh dự là cả một gánh nặng cần lưu giữ, truyền dạy để nghệ thuật Xoan xứng đáng với niềm kỳ vọng của UNESCO. Đầu tư có trọng điểm, truyền dạy và phổ biến rộng rãi cho thế hệ trẻ là những biện pháp thiết thực trong việc bảo tồn và phát triển nghệ thuật hát Xoan để loại hình nghệ thuật hết sức đặc sắc của dân tộc Việt sẽ vẫn tiếp tục phát huy những giá trị nhân văn vốn có của mình.

Bản Sa