Robert Olen Butler là một nhà văn viết không ngừng nghỉ. Trong tập truyện ngắn đoạt giải Pulitzer "Hương thơm từ núi lạ" (A Good Scent From a Strange Mountain), ông đã kể về cuộc chiến tranh Việt Nam qua tiếng nói của những người Việt di cư sang Mỹ đang sống ở Louisiana.

Cuoc chien Viet Nam am anh nha van My doat giai Pulitzer - Anh 1

Robert Olen Butler.

Trong tiểu thuyết "Họ thì thầm" (They whisper) và "Biển xanh sâu thẳm" (The Deep Green Sea), ông đã đào sâu những thảm kịch của một cựu chiến binh Mỹ về thăm lại Việt Nam sau chiến tranh, vô tình lấy chính đứa con gái vô thừa nhận của mình.

Một trong số những tiểu thuyết hư cấu của Butler là "Cắt rời" (Severance), một tập truyện khai thác những suy nghĩ cuối cùng của những bộ não bị chặt lìa khỏi cơ thể. Tác phẩm dựa trên những bằng chứng khoa học rằng, não bộ con người vẫn hoạt động khoảng 90 giây sau khi những cái đầu bị cắt đứt. Butler tính toán, thời gian đó tương đương với 240 từ, và viết 62 truyện chính xác độ dài đó.

Tuy nhiên, tiểu thuyết mới của Butler "Sông Hương" (Perfume River) viết về hiện thực. Mặc dù nhỏ gọn, song cuốn tiểu thuyết trải rộng về thời gian, tìm kiếm dấu vết những tác động của chiến tranh, chủ yếu là cuộc chiến tranh Việt Nam, trong các thế hệ của một gia đình ở New Orleans.

Tiểu thuyết kể về câu chuyện của anh em nhà Quinlan: Giáo sư sử học Robert 70 tuổi của Đại học bang Florida và Jimmy, 68 tuổi. Robert cố làm hài lòng người cha là cựu binh Thế chiến 2 của mình, William, bằng cách gia nhập quân ngũ năm 1967 và chiến đấu ở Việt Nam. Còn Jimmy, chán ghét chiến tranh và cãi lộn gay gắt với cha, đã bỏ sang Canada để sống theo cách riêng của mình.

Gần 50 năm sau, vào năm 2015, những mối bất hòa trong gia đình một lần nữa lại bị thử thách khi ông William hấp hối trên giường. Liệu Jimmy, người con biệt xứ bằng đấy năm, có thực sự quay lưng? Liệu sợi dây phụ tử vô hình có nối kết được gia đình?

Nhan đề cuốn tiểu thuyết gợi nhớ về con sông Hương ở Huế, nơi Butler từng bị lôi vào những cuộc vui và những nguy hiểm mà ông không bao giờ chia sẻ với ai. Nhưng cuốn sách là những trăn trở trong cảm xúc với cha mẹ già, cũng giống như đối với những ký ức đặc biệt ở Việt Nam.

Bà mẹ người Ailen theo Công giáo của hai anh em, bà Peggy, luôn thiếu thốn, mệt mỏi rã rời vì bệnh tật của chồng, nên hay khó chịu, cáu kỉnh. Dưới ngòi bút của Butler, thái độ của bà Peggy đối với những tai ương khiến bà mù quáng khi đối xử với những người khác.

Tất nhiên, một gia đình trong giai đoạn sau bao giờ cũng gồm vợ chồng, con cháu trưởng thành. Ngòi bút miêu tả của Butler về cuộc hôn nhân của hai anh em là vô cùng khéo léo. Robert và vợ, Darla, một nhà nghiên cứu, có cuộc sống gần như quá lặng lẽ, sự quan tâm thái quá dành cho nhau tạo ra rào cản giữa hai người. Trong khi đó, Jimmy và vợ, với cuộc hôn nhân kín đáo, lại đối mặt với những thách thức khác.

Một nhân tố trung tâm trong cuốn tiểu thuyết là sự hiện diện của một người đàn ông vô gia cư, Bob, người đã trở thành tấm gương đe dọa với Robert sau khi được ông mua cho một bữa ăn.

Giọng văn của Butler uyển chuyển, cách ông xử lý rất nhiều đoạn chuyển đổi về thời gian rất mạch lạc. Năng khiếu miêu tả của ông không chỉ nổi bật trong tính cách các nhân vật, đậm nét về Florida, New Orleans, mà còn đối với cả lịch sử mà ông đề cập.

Cách kể về sự thật được ông dùng để "tàn phá", và nếu tiết lộ bí mật, có thể phá hủy một mối quan hệ. "Bạn chia sẻ cuộc chiến theo một cách. Sau đó bạn chuyển cho người khác" - Robert nghĩ.

"Sông Hương" nắm bắt cả sự thống khổ và sự tinh tế về cách thức mà điều đó diễn ra.

V.A