Chiều dài lịch sử của người Việt cho thấy nông dân luôn giữ vai trò then chốt gắn liền với sự hưng vong của đất nước. Nông dân luôn là lực lượng chủ lực trong tất cả các mặt trận, thời chiến cũng như thời bình. Nhiều năm qua, xuất khẩu nông sản của Việt Nam hàng năm đều đạt trên 30 tỷ USD, chiếm 1/3 tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước, cho thấy vai trò và sự đóng góp của khu vực này vào nền kinh tế quốc dân. Chính trong lĩnh vực nông nghiệp người Việt đã cho thế giới nhận thấy một Việt Nam đầy tiềm năng, một thành viên có nhiều đóng góp tích cực vào an ninh lương thực toàn cầu.

Cong bang voi nong dan - Anh 1

Mùa về. (Ảnh: Đức Minh).

Thế nhưng, 70% dân số Việt Nam sống tại nông thôn hiện đang phải gánh chịu nhiều thiệt thòi về an sinh xã hội, thiên tai, môi trường, cơ sở hạ tầng, các chính sách về quyền tài sản, điều kiện hạn chế khi tiếp cận với các nguồn lực quốc gia về tài chính, tri thức, pháp lý… Họ luôn ở phía nhóm yếu thế trong quan hệ với các thành phần khác trong chuỗi giá trị sản xuất nông nghiệp.

Người nông dân Việt Nam có câu cửa miệng nói về kinh nghiệm truyền đời của cha ông: “Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống”. Làm tốt 4 yêu cầu đó lo gì không có vụ bội thu, ấm no, sung túc. Nhưng một thực tế đáng buồn là hiện nay nông dân Việt lại đang đối mặt với: “Nhất nước - cạn kiệt”; “Nhì phân - hàng giả, hàng gian”; “Tứ giống - thiếu kiểm soát, không rõ nguồn gốc, kém chất lượng”.

Năm 2016 đã cho chúng ta thấy nạn hạn hán khủng khiếp ở miền Trung và Tây Nguyên, hạn hán và hạn mặn chưa từng có ở Đồng bằng sông Cửu Long. Tình trạng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, thức ăn nuôi trồng thủy hải sản, chăn nuôi gia súc làm gian, làm giả, chứa chất cấm, chất độc tràn lan đang trở thành vấn nạn. Điều đáng nói là một số cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền và có trách nhiệm giám sát, thẩm định cũng như cấp chứng nhận cho các loại vật tư nông nghiệp ra thị trường lại tiếp tay cho kẻ xấu vi phạm pháp luật, trục lợi trên xương máu của người nông dân.

Là nước nông nghiệp nhưng Việt Nam vẫn thường xuyên phải nhập một lượng lớn giống cây trồng, từ lúa, ngô cho tới cà chua, khoai tây… Điều này về lâu dài dễ gây ra tình trạng phụ thuộc nguồn giống, đặc biệt là khi Bộ NN&PTNT chủ trương mở “rộng cửa” cho cây trồng biến đổi gen. Có một thực tế là, từ trước tới nay việc nghiên cứu giống được triển khai thường xuyên nhưng chưa có chiến lược, tầm nhìn và định hướng rõ ràng. Năm nào cũng đặt ra mục tiêu phải nghiên cứu tạo ra giống cây tăng năng suất, chất lượng, tăng khả năng kháng bệnh chung chung chứ chưa xác định phải tạo ra sản phẩm mang thương hiệu quốc gia, quốc tế. Trong cơ cấu tiền chi cho đề tài nghiên cứu khoa học hiện nay, có tới 54% chi cho tổ chức quản lý bộ máy, chỉ còn 46% thực chi cho nghiên cứu khoa học.

Nông nghiệp Việt Nam hiện đang phụ thuộc vào nước ngoài từ giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, thực ăn chăn nuôi đến thị trường. Tất nhiên, trên thế giới rất khó tìm được quốc gia nào có thể chủ động được mọi công đoạn sản xuất các sản phẩm hoàn chỉnh, nhưng cũng chưa thấy quốc gia nào đứng trong tốp đầu về xuất khẩu nông sản mà lại phải đi mua vật tư nông nghiệp nhiều như Việt Nam. Bởi vì trong “tứ yếu tố” truyền đời của cha ông mình, người nông dân ngày nay may ra chỉ còn chủ động được khâu “tam cần”. Sự cần cù của người nông dân ngày nay không bù được cho những yếu tố phụ thuộc trước đó và cái kết quả cuối cùng mà họ nhận được sau khi cật lực “cần cù” chỉ là sự thua thiệt và vị trí cuối bảng giá trị sản xuất nông nghiệp. Điều đó dẫn tới hệ lụy là nông dân thì chán ruộng, nhiều nơi người dân trả lại đất nông nghiệp cho chính quyền trong khi thị trường trong nước lại tràn ngập nông sản ngoại.

Các chính sách về quy hoạch, sử dụng đất đai trong nhiều năm qua cũng chưa thực sự coi trọng quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người nông dân. Đặc biệt là quyền sở hữu và sử dụng đất đai ổn định lâu dài chưa được ghi nhận minh bạch nên vẫn chưa mang lại niềm tin thật sự cho người nông dân để có thể khuyến khích sự đầu tư quy mô lớn. Hàng loạt nông dân buộc phải từ bỏ ruộng vườn, do bị mất đất từ các dự án phát triển đô thị, khu công nghiệp và hàng trăm lý do khác. Nhiều người trong số họ không được bồi thường thỏa đáng nên buộc phải khiếu kiện. Do một số chính sách và pháp luật bất cập, rối rắm lại thêm sự chi phối của các nhóm lợi ích ở địa phương nên việc giải quyết các khiếu kiện liên quan tới thu hồi đất đai trong nhiều năm qua ít hiệu quả dẫn tới khiếu kiện càng kéo dài, bức xúc, gây phức tạp và bất ổn xã hội.

Một vấn nạn khác cũng đang làm điêu đứng người nông dân là các thảm họa môi trường. Mặc dù luôn đề cao vai trò của sản xuất nông nghiệp song hầu hết các địa phương đều quy hoạch phát triển hướng tới ưu tiên cho các ngành công nghiệp, kể cả các nhà máy có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường rất cao mà thế giói đã từ bỏ. Nhiều khu công nghiệp xả thải đầy hóa chất gần đây trở thành vấn nạn nhức nhối với một bộ phận nông dân làm nghề đi biển và nuôi trồng thủy hải sản. Đồng bằng sông Cửu Long, các tỉnh ven biển miền Trung ngoài các nguy cơ thiên tai như hạn hán, xâm nhập mặn nay còn đang đối mặt với nguy cơ ô nhiễm môi trường trên diện rộng bởi sự bao vậy của hàng loạt nhà máy có khả năng ô nhiễm cao. Và tất nhiên, ô nhiễm môi trường thì không thể chung sống với sự phát triển một nền nông nghiệp bền vững.

Khi mà các ngành nghề khác đều được “cởi trói”, mạnh mẽ thay đổi thế chế quản lý để bắt kịp đà phát triển chung của kinh tế thế giới thì người nông dân không chỉ lao động cần cù, chăm chỉ là đủ mà còn phải trở thành người lao động có tri thức và sáng tạo. Muốn vậy, về mặt chính sách, trước hết nhà nước phải tạo điều kiện để giữ chân những người con tinh hoa của nông dân trở về với nông thôn, nông nghiệp. Họ phải có cơ sở để thực hiện các ước mơ, các kế hoạch làm giàu bằng tri thức và khoa học nông nghiệp hiện đại trong nền kinh tế hội nhập toàn cầu. Thực tế đòi hỏi cần có sự thay đổi quyết liệt về tư duy đầu tư cho tam nông, đổi mới cơ bản các chính sách hỗ trợ cho nông dân gắn liền với quyền và lợi ích hợp pháp, thiết thân của họ. Cần chấm dứt các chính sách tình thế, đối phó, bị động… nhất là sử dụng nguồn lực quốc gia hỗ trợ nông dân nhưng lại thông qua các nhóm lợi ích trung gian mà nhà chức trách khó có thể kiểm soát.

Hữu Nguyên