Ông là Ngô Sĩ Vinh, vị danh tướng văn võ song toàn làm quan dưới triều Lê - Trịnh. Được vua Thanh phong làm "Lưỡng quốc công thần" vì có công cứu mạng, nhưng sau đó ông bị bãi chức chỉ vì những toan tính chính trị của họ Trịnh.

Chuyen ve danh tuong Viet tung cuu song vua Thanh, duoc phong 'Luong quoc cong than' - Anh 1

Ban thờ dòng họ Ngô ở Diễn Châu, Nghệ An. (Ảnh: Báo Nghệ An)

Vùng đất Diễn Châu (Nghệ An) được xem là nơi có truyền thống khoa bảng. Người Diễn Châu vốn tự hào về truyền thống hiếu học của họ từ xưa, bằng chứng là các tài liệu cổ ghi nhận Diễn Châu có tới gần 500 "ông Nghè, ông Cống".

Dòng họ Ngô ở xã Diễn Kỷ, huyện Diễn Châu là một trong những dòng họ góp phần làm nên bề dày lịch sử đáng tự hào đó. Lịch sử Việt Nam ghi nhận một trường hợp "độc nhất vô nhị" về khoa thi năm 1592, mà ở đó hai cha con cùng đỗ Tiến sĩ trong một kỳ thi. Đó là ông Ngô Trí Tri (1537- 1628) và Ngô Trí Hòa (1565- 1626).

Ngô Sĩ Vinh là con trai Hoàng giáp Ngô Trí Hòa (PV: Hoàng giáp: Thứ hạng đỗ cao thứ tư trong kỳ thi Đình ngày xưa, chỉ sau Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa). Phần lớn các tài liệu lịch sử ghi chép lại nói Ngô Sĩ Vinh sinh năm 1596. Tuy nhiên cũng có người cho rằng ông sinh năm 1591.

Sinh ra trong một gia đình có truyền thống hiếu học, nhưng phải đến kỳ thi năm Bính Tuất (1646), dưới thời vua Lê Chân Tông, Ngô Sĩ Vinh mới đỗ Tiến sĩ. Lúc này ông đã 50 tuổi.

Thời đó, nhà Lê còn làm vua nhưng chúa Trịnh mới là người thực sự nắm giữ binh quyền. Đó cũng là giai đoạn Trung Quốc trải qua thời kỳ rối ren, khi nhà Thanh mới được thành lập và vẫn phải chiến đấu với tàn dư còn sót lại của triều nhà Minh.

Chuyen ve danh tuong Viet tung cuu song vua Thanh, duoc phong 'Luong quoc cong than' - Anh 2

Thanh Thế Tổ Thuận Trị. (Ảnh: Wikimedia)

Tận dụng cơ hội 2 thế lực nhà Thanh - nhà Minh đang đánh nhau tại khu vực Quảng Tây, chúa Trịnh Tráng nuôi mộng xuất binh tiến đánh Lưỡng Quảng nhằm giành lại một phần đất đai từ lãnh thổ Trung Quốc. Khi đó, vì tàn dư của nhà Minh còn đóng ở Quảng Tây (Vĩnh Lịch Đế) nên chúa Trịnh muốn chiếm Quảng Đông.

Giai đoạn vào khoảng giữa năm 1646-1647, chúa Trịnh sai tướng Trịnh Lãm làm Thống lĩnh, Ngô Sĩ Vinh giữ chức Đốc đồng. Hai người chỉ huy một hạm đội lên tới 300 chiến thuyền tiến về vùng biển Quảng Đông. Trước khi đi, chúa Trịnh có dặn dò hai người "nếu thấy quân Thanh phòng bị rồi thì nên tìm lối nói khéo mà lui quân, đừng sinh sự tranh chiến".

Tướng Trịnh Lãm muốn giao chiến với cả quân Thanh nếu gặp vì muốn giữ quốc thể, lại nắm nhiều binh lực trong tay. Nhưng chúa Trịnh can ngăn vì khi đó nhà Mạc chưa diệt xong, lại thêm nhà Nguyễn đang lớn mạnh ở Đàng Trong. Lãm nghe theo, hôm sau rời bến Vân Đồn tiến đến Liêm Châu.

Về cuộc tiến công của Trịnh Lãm và Ngô Sĩ Vinh, sách Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú có ghi lại: "Bọn Lãm đi qua Tây Đông ba thôn rồi đến Liêm Châu. Không ngờ nhà Thanh đã sai đô đốc đến làm tổng trấn ở đó rồi. Binh ta bèn rút về trước".

Tuy nhiên, một số tư liệu lịch sử khác lại cho thấy một câu chuyện đáng chú ý: Khi xuất quân sang Quảng Đông, Trịnh Lãm và Ngô Sĩ Vinh đến đúng nơi quân Thanh và quân Minh đang giao chiến. Vua Thanh Thế Tổ bị quân Minh vây khốn, có nguy cơ bỏ mạng giữa biển.

Chuyen ve danh tuong Viet tung cuu song vua Thanh, duoc phong 'Luong quoc cong than' - Anh 3

Ngô Sĩ Vinh đánh tan quân Minh cứu vua Thanh. (Ảnh minh họa)

Thấy tình cảnh đó, Trịnh Lãm và Ngô Sĩ Vinh xua quân tiến đánh quân Minh, giải vây cho vua Thanh. Người xưa có câu "Nam chi chu, Bắc chi mã" (Người phương Bắc giỏi về điều khiển ngựa, người phương Nam giỏi điều khiển thuyền bè) nên ở cuộc chiến trên biển, ưu thế hoàn toàn nghiêng về phía quân Đại Việt.

Kết quả là quân Minh bị đánh tan, còn Thanh Thế Tổ được cứu sống. Sau này khi thống nhất Trung Quốc, Thanh Thế Tổ vẫn không quên ơn cứu mạng năm xưa của hai danh tướng Đại Việt. Ông sai Đốc học Hứa Khải Mông sang Đại Việt, mang theo vật phẩm ban thưởng.

Ngô Sĩ Vinh là người có đại công trong trận chiến cứu mạng Thanh Thế Tổ khi đó, nên được ban thưởng đặc biệt. Vua Thanh gửi tặng ông ba bức trướng gấm, kèm phong tước "Lưỡng quốc công thần". Ngoài ra, ông còn được gửi tặng bài thơ có 4 câu:

Cô ảnh thượng linh đao vị đoạn
Ngưng nghiêm do hỷ phát như sơ
Mông hưu cường hặng do kinh lộ
Mộc ảnh cô can độc khoái dư

Nghĩa là:

Giáo thiêng bị chặn thân còn sống
Mái tóc y nguyên vui chiến công
Quân địch hùng cương đà run sợ
Công ông sáng tựa áng mây hồng

Chuyen ve danh tuong Viet tung cuu song vua Thanh, duoc phong 'Luong quoc cong than' - Anh 4

Hình vẽ minh họa phủ chúa Trịnh.

Sau chiến công đánh tan quân Minh, Ngô Sĩ Vinh về nước, tiếp tục cuộc đời binh nghiệp. Ông được giao nhiệm vụ trấn giữ vùng Nghệ - Tĩnh, nơi được coi như "tiền tuyến" với nhà Nguyễn khi đó.

Sách Đại Việt Sử ký toàn thư có ghi lại: "Năm 1656: Sai Thiếu bảo Trịnh Toàn thống lĩnh các tướng trấn giữ Nghệ An, bọn Vũ Văn Thiêm, Đào Quang Nhiêu đều thuộc dưới quyền. Lấy Lại khoa đô cấp sự trung Ngô Sĩ Vinh và Binh khoa cấp sự trung Vũ Vinh Tiến làm đốc thị".

Năm đó, chúa Nguyễn kéo quân đánh vào vùng Đại Nại (thuộc huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh) bị chúa Trịnh đánh bại. Ngô Sĩ Vinh sau trận chiến đó được ban thưởng làm Quang lộc tự khanh.

Lập nhiều chiến công, nhưng cuối cùng cuộc đời quan lộ, binh nghiệp của Ngô Sĩ Vinh lại kết thúc đầy cay đắng vì những âm mưu chính trị của nhà Trịnh. Năm 1657, chủ tướng của Ngô Sĩ Vinh là Trịnh Toàn lộ ý đồ làm phản nên bị giam trong ngục cho đến chết. Ngô Sĩ Vinh bị bãi bỏ mọi chức tước.

Hiện vẫn chưa rõ năm mất của Ngô Sĩ Vinh. Dù bị bãi chức tước vì nghi theo quân phản loạn, nhưng sau khi ông mất, vua Lê chúa Trịnh vẫn ghi công, giao cho hai huyện Diễn Châu và Yên Thành thờ phụng.

Hải Sơn