“Bảo tồn phát huy văn hóa truyền thống khu phố cổ Hà Nội – khó khăn và giải pháp” là chủ đề buổi tọa đàm được Hội Kiến trúc sư Hà Nội phối hợp với Ban Quản lý phố cổ Hà Nội tổ chức vào sáng 9/11 tại đình Kim Ngân (Hàng Bạc, Hà Nội).

Phố cổ không còn như xưa

Tại buổi tọa đàm, các tham luận tập trung nêu lên những thách thức liên quan đến bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa phi vật thể, văn hóa phố nghề trong khu phố cổ Hà Nội. Bên cạnh đó, một số ý kiến phân tích những yếu tố hủy hoại giá trị khu phố cổ và tạo lập những giá trị mới, phù hợp với cuộc sống đương đại.

Khu phố cổ Hà Nội hiện còn lưu giữ một kho tàng di sản văn hóa phong phú của Thăng Long – Hà Nội với 121 di tích lịch sử - văn hóa gồm 51 đình (trong đó có nhiều đình thờ tổ nghề), 25 đền miếu (có các đền thờ danh nhân, đền thờ Mẫu).

Chenh venh trong cong tac bao ton gia tri van hoa pho co Ha Noi - Anh 1

Nhiều ý kiến chỉ ra những thách thức đối với bảo tồn văn hóa phố cổ.

Theo TS. Lưu Minh Trị, Chủ tịch Hội Di sản văn hóa Thăng Long – Hà Nội thì nhìn nhận khu 36 phố phường không nên chỉ quan tâm văn hóa vật thể (công trình kiến trúc) mà còn là khía cạnh văn hóa phi vật thể - hồn của phố cổ Hà Nội. Đó là làng nghề - phố nghề, sinh hoạt tín ngưỡng – lễ hội, ẩm thực, phong cách sống,…

Bảo tồn, tôn tạo các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể khu phố cổ Hà Nội là một công việc rất khó khăn, phức tạp và lâu dài. Do vậy, bà Trần Thị Thúy Lan, Phó Ban quản lý phố cổ Hà Nội cho rằng hiện nay do tác động của kinh tế thị trường, lĩnh vực ngành nghề truyền thống, phong tục, tập quán cũng có nhiều thay đổi. Trước tiên là sự biến mất của các nghề thủ công truyền thống, các sản phẩm, mặt hàng thủ công. Các kiến trúc truyền thống dần bị mất đi, thay vào đó là các công trình kiến trúc mới, nhiều công trình xây dựng không phép, sai phép với hình thức và quy mô không phù hợp với kiến trúc của khu phố cổ.

Chenh venh trong cong tac bao ton gia tri van hoa pho co Ha Noi - Anh 2

Quang cảnh buổi tọa đàm.

Đồng quan điểm về những bất cập tại phố cổ, TS.KTS Ngô Doãn Đức, Hội Kiến trúc sư Việt Nam cho biết, thực tế đang ngày một nhiều thêm công trình thương mại xây cất mới có quy mô và hình thức kiến trúc làm hỏng không gian (như một số khách sạn mới xây ở phố Gia Ngư, Hàng Bè, Hàng Gai gần đây). Trong khu vực bảo tồn cấp 1 thì mật độ quá cao, đang dần ken cứng theo xu thế đặc dần, rất thiếu những khoảng nhả, khoảng rỗng cần thiết.

Ngoài ra, không gian dành cho các hoạt động văn hóa cả ngoài trời và trong nhà vừa thiếu vừa nhỏ hẹp; những địa điểm dành cho hoạt động văn hóa bị lấn chiếm, chèn ép mà chưa gỡ được; cơ sở hạ tầng đang bị thiếu, nhếch nhác, tạm bợ; giao thông đi bộ và cơ giới đang lộn xộn, chắp vá nên bất cập cho mọi hoạt động trong khu phố cổ.

GS.TS Họa sĩ Nguyễn Đỗ Bảo, Nguyên Chủ tịch Hội Mỹ Thuật Việt Nam chia sẻ: Chúng ta muốn bảo tồn giá trị phi vật thể hay văn hóa vật thể thì cần cho những tài liệu liên quan đến vấn đề này. Tuy nhiên, tài liệu về phố cổ có rất ít.

Tạo lập những giá trị phù hợp với cuộc sống hiện đại

Trong công tác quản lý và bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, hàng năm, Ban Quản lý Phố cổ Hà Nội tổ chức các lễ hội trong khu phố cổ và khu vực hồ Hoàn Kiếm như Lễ hội Ngày Kim hoàn, Lễ hội Trung thu Phố cổ;…Tổ chức các hoạt động văn hóa nghệ thuật, triển lãm, trưng bày giới thiệu về văn hóa phi vật thể, giới thiệu âm nhạc truyền thống như: Ca trù, hát xẩm, hát trống quân, hát văn. Ngoài ra, Ban quản lý phố cổ còn đẩy mạnh công tác đầu tư, bảo tồn các di sản văn hóa vật thể.

Chenh venh trong cong tac bao ton gia tri van hoa pho co Ha Noi - Anh 3

Trung thu trên phố cổ.

Tuy nhiên, để công tác bảo tồn văn hóa phố cổ đi vào thiết thực hiệu quả và lâu dài, Th.S Trần Thị Thúy Lan, Phó Ban Quản lý Phố cổ Hà Nội cho biết, rất cần đẩy mạnh việc tuyền truyền, giới thiệu về các dự án sắp triển khai trong khu phố cổ, khu phố cũ và khu vực hồ Hoàn Kiếm để kêu gọi nguồn vốn xã hội hóa; đẩy mạnh hợp tác với các tổ chức quốc tế trao đổi về kỹ thuật, tài chính phục vụ công tác bảo tồn, trùng tu các công trình di tích, cải tạo cảnh quan và công trình kiến trúc có giá trị; hợp tác sâu rộng với các đối tác truyền thống Toulouse-Pháp, Bỉ, Nhật Bản, Ý... và mở rộng hợp tác với các đối tác mới.

Bên cạnh đó, cần điều tra, khảo sát nắm vững số lượng các di tích, các công trình kiến trúc có giá trị cần bảo tồn; tiếp tục lập hồ sơ khoa học xếp hạng các công trình di tích đủ điều kiện trong khu phố cổ, khu phố cũ và khu vực hồ Hoàn Kiếm; xây dựng các cơ chế để huy động các nguồn lực trong xã hội tham gia việc bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc khu phố cổ, đặc biệt là cơ chế huy động vốn tham gia đầu tư, tôn tạo các di tích lịch sử, xây dựng, cải tạo nhà ở, nâng cấp cơ sở hạ tầng và phát triển thương mại, du lịch, dịch vụ...

Chenh venh trong cong tac bao ton gia tri van hoa pho co Ha Noi - Anh 4

Phố thuốc bắc Lãn Ông.

Theo KTS Lê Văn Lân, Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Hà Nội thì Hà Nội cần thực sự quyết tâm không nhân nhượng với những vi phạm, nhất là chiều cao của các ngôi nhà mặt phố; không cho xây dựng những công trình quy mô lớn. Bên cạnh đó, phải khai thác và vun đắp những giá trị văn hóa mới trong cuộc sống đương đại; hạn chế những mặt hàng thông thường, ưu tiên và thu hút những mặt hàng dân gian, đồ cổ, dịch vụ bấm huyệt, tẩm quất, vẽ truyền thần và ký họa chân dung, các món ăn dân giã… Cần một nghiên cứu nghiêm túc về chợ dân sinh, liên quan với chợ cóc, hàng rong, hàng vỉa hè; chọn lọc và hoàn thiện những tuyến phố đi bộ trong khu phố cổ.

Đối với những mối đe dọa đến với làng nghề truyền thống ở phố cổ, đại diện phường Hàng Bạc, Hàng Bồ bày tỏ mong muốn tạo lập tổ chức bảo vệ làng nghề; tôn vinh các nghệ nhân làng nghề và nghiên cứu công tác bảo tồn tục thờ cúng Tổ nghề.

Trước những ý kiến tìm giải pháp bảo tồn văn hóa phố cổ, KTS Đào Ngọc Nghiêm cho rằng, cần nhận diện rõ giá trị vật thể và phi vật thể phố cổ Hà Nội. Sau đó, xác định quy mô để tập hợp phát huy giá trị phố cổ phải ghi lại bằng hồ sơ và trên cơ sở đó đề xuất tiến độ, mũi nhọn các dự án ưu tiên, huy hộng xã hội cùng tham gia.

Ngọc Hà