Thách thức đe dọa chủ quyền đất nước từ bên ngoài, và vấn nạn tham nhũng nhức nhối, nguy hiểm như "giặc nội xâm”, là những chủ đề tiếp tục làm nóng không khí các cuộc tiếp xúc cử tri tuần qua của các đại biểu Quốc hội. Sức cộng hưởng lòng yêu nước luôn biểu thị bằng biết bao sự bày tỏ tâm huyết của các tầng lớp nhân dân với ước mong quốc gia phát triển cường thịnh. Mệnh lệnh lịch sử đang thôi thúc Nhà nước và nhân dân ta phải sớm đạt mục tiêu ngăn chặn và đẩy lùi tham nhũng. Điều đó vẫn đang rất cần những kiến giải đột phá, đủ khả năng tạo nên phương thuốc cắt cơn mầm bệnh ác tính ngay từ cội rễ lòng tham của con người.

Ảnh minh họa

Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng chống tham nhũng nhận định, tham nhũng vẫn đang là thách thức và là một trong những vấn đề bức xúc nhất của xã hội hiện nay. Tình hình tham nhũng vẫn diễn ra nghiêm trọng ở nhiều ngành, nhiều cấp, nhiều lĩnh vực, nhất là trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng; quản lý, sử dụng đất đai; quản lý, khai thác tài nguyên, khoáng sản và đầu tư công. Tình trạng tham nhũng vặt, biểu hiện qua nạn hối lộ trong lĩnh vực hành chính, dịch vụ công, nạn lót tay, chạy chọt để được việc khi giao dịch với các cơ quan công quyền vẫn còn nhức nhối. Trong khi việc phát hiện tham nhũng vẫn là khâu yếu. Việc xử lý hành vi tham nhũng ở một số vụ, việc có biểu hiện nương nhẹ; vẫn còn tình trạng lạm dụng để xử lý kỷ luật, xử lý hành chính thay cho việc khởi tố vụ án, khởi tố bị can theo quy định của pháp luật. Bức tranh thực trạng nhức nhối ấy không những đang cản trở nỗ lực hoàn thiện hệ thống công quyền hoạt động lành mạnh mà còn thách thức sự tiến bộ toàn xã hội, trì kéo sự phát triển quốc gia vững mạnh.

Lịch sử minh chứng từ khi xã hội loài người có nhà nước là đã bắt đầu xuất hiện mầm mống tham nhũng, và đấu tranh vì mục tiêu bình đẳng, bác ái luôn là khát vọng của con người. Trong xã hội Á Đông, những giá trị văn hóa truyền thống từ xa xưa đến tận ngày nay vẫn khiến nhiều người luôn tự vấn sự "tham, sân, si” trong lòng, nhắc nhở lời Phật dạy: "Không có kẻ thù nào to lớn và nguy hiểm bằng chính bản thân ta”. Nghĩa là tà ý xấu xa vốn là kẻ thù tiềm ẩn lớn nhất của đời người mà tự ta khó vượt qua nổi. Lòng tham vốn tiềm ẩn trong hầu như tất cả mỗi người chúng ta. Thế nhưng, khả năng tự chế ngự được thứ bản năng đầy cám dỗ ấy không phải ai cũng làm được. Lòng tham có quan hệ hữu cơ với quyền lực, vì quyền lực là điều kiện tốt nhất có thể thúc đẩy lòng tham trong mỗi con người trỗi dậy. Mà thứ trỗi dậy tai hại nhất, trở thành quốc nạn giặc nội xâm đó là lòng tham vật chất xô đẩy người có chức, có quyền sa vào tham nhũng. Như Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng mới thẳng thắn nhận xét tại cuộc tiếp xúc cư tri TP.Hà Nội, rằng: "Tham nhũng là thứ giặc trong lòng mình, đánh khó, không đơn giản, là mặt trận lâu dài”. Trong bất kỳ xã hội nào cũng có thể nảy sinh tham nhũng, tùy tính chất, mức độ phổ biến hay hạn hữu. Đặc biệt, nhận thức của nhân loại trong xã hội văn minh, tham nhũng quyền lực công (mà nạn chạy chức, chạy quyền, chạy vị trí công tác là những hình thức cụ thể) là thứ tham nhũng tai ác nhất, chà đạp lên nguyên tắc bảo đảm sự công bằng, xâm phạm lợi ích chính đáng của cả cộng đồng. Ấy là việc ăn cắp quyền lực của nhân dân phó thác cho cá nhân hay tổ chức có trách nhiệm đại diện cho dân. Quyền lực công là nhân tố quan trọng ảnh hưởng đến sự vận động và phát triển của xã hội. Một khi nhân tố cốt yếu ấy bị tác động méo mó tiêu cực, thì hệ lụy khôn lường gây ra đối với sự phát triển của cả xã hội là điều không tránh khỏi. Bởi, quyền lực công một khi bị tham nhũng sẽ bị kẻ biển thủ sử dụng thiếu chính đáng nhắm vào mục đích chiếm đoạn nhiều thứ lợi ích khác của xã hội dưới những biểu hiện tinh vi, phức tạp. Tham nhũng được quyền lực, con người ta có thể áp đặt ý chí một cách tùy tiện để chuyển hóa thành bất cứ thứ tham nhũng cụ thể nào khác thông qua việc sử dụng quyền lực vị tư một cách tha hóa. Vụ việc các cơ quan có thẩm quyền ở Trung Quốc vừa bắt giam một cựu quan chức cao cấp trong quân đội nước này là một ví dụ. Vụ án tham nhũng lớn ở nước láng giềng đã cho thấy câu chuyện chức vụ, quyền lực là thứ "hàng hóa” hối mại, mua bán đổi chác thông qua những biểu hiện phức tạp, tinh vi nhưng tựu chung lại đều vì lòng tham lợi ích vật chất.

Không phải ai cũng có khả năng tự chế ngự được lòng tham của chính mình. Muốn ngăn chặn được lòng tham trong mỗi con người, nhất là người có chức, có quyền cần phải nhờ đến sự tác động bởi các yếu tố khách quan từ bên ngoài. Đó chính là quy tắc xử sự quy định bởi văn hóa, quy phạm đạo đức xã hội, là cơ chế quản lý nhà nước cũng như việc phát huy không gian giám sát của cộng đồng, của nhân dân, và nhất là sự cưỡng chế nghiêm minh của pháp luật chính là "sợi chỉ đỏ” tạo ranh giới bắt buộc chủ thể nắm quyền do nhân dân ủy thác phải tuân thủ. Những biểu hiện của lối sống cơ hội thực dụng trong xã hội, đã chứng tỏ chỉ kêu gọi chống tham nhũng bằng những giá trị đạo đức thuần túy quả khó mang lại hiệu quả mong muốn. Nhà nước pháp quyền được hiện thực hóa thực sự mới là nơi chịu trách nhiệm và có khả năng kiến tạo hành lang pháp lý phòng và chống tham nhũng hữu hiệu. Cũng như tại hội nghị phòng chống tham nhũng toàn quốc mới đây, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã nêu rõ mục tiêu "3 không”: không thể - không dám-không cần tham nhũng. Theo đó, phải kiên quyết, kiên trì xây dựng cho được một cơ chế phòng ngừa để không thể tham nhũng; một cơ chế trừng trị, răn đe để không dám tham nhũng; và một cơ chế bảo đảm để không cần tham nhũng. Dẫu rằng việc ngăn chặn một cách tuyệt đối nguy cơ tha hóa quyền lực công không thể là việc làm được ngay trong một sớm một chiều, song không phải là việc không thể làm, cũng như không thể không làm trước đòi hỏi phát triển bền vững đất nước. Sự quyết tâm của cả hệ thống chính trị với những điều kiện phù hợp được tạo ra để khuyến khích mọi công dân tham gia việc nước với các biện pháp pháp lý, vật chất liên quan đồng bộ, thì chắc chắn quyền lực nhà nước sẽ được kiểm soát hữu hiệu. Quyền lực nhà nước thực sự được vận hành đúng bản chất hiến định của nhân dân, do nhân và vì nhân dân để ở mọi vị trí công quyền không ai có thể lợi dụng, tham nhũng trong quá trình được nhân dân phó thác trách nhiệm.

Chu Ninh