Ở Việt Nam, số ca bệnh gan nhiễm mỡ ngày càng tăng do người dân có thói quen ăn uống, sinh hoạt không hợp lý. Theo ước tính của Hội gan - mật - tụy TPHCM từ năm 2013, khoảng 10-24% dân số bị gan nhiễm mỡ. Tỷ lệ mắc bệnh này ngày càng tăng. Trong khi đó, chế độ dinh dưỡng hợp lý và khẩu phần ăn khoa học có tác dụng giảm bớt các yếu tố nguy cơ cũng như điều trị bệnh, hồi phục chức năng gan.

Che do dinh duong khong hop ly gia tang nguy co mac benh gan nhiem mo - Anh 1

Bia rượu quá đà - thủ phạm chính gây bệnh

Gan nhiễm mỡ hay thoái hóa mỡ gan là thuật ngữ mô tả tình trạng tích tụ mỡ nhiều trong gan. Người bị coi là mắc bệnh khi có lượng mỡ chiếm ít nhất 5-10% trọng lượng gan so với người bình thường là 2-4%. Ở Việt Nam, tỷ lệ nam giới mắc bệnh gan nhiễm mỡ cao hơn nhiều so với nữ giới do thói quen sử dụng bia, rượu. Theo các bác sĩ, bia rượu là nguyên nhân chính gây bệnh gan nhiễm mỡ.

Bác sĩ, Tiến sĩ Vũ Trường Khanh - Phó Trưởng khoa Tiêu hóa, Bệnh viện Bạch Mai - cho biết: “Một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến bệnh gan nhiễm mỡ là sử dụng nhiều bia rượu. Thứ hai là tổn thương gan do một số bệnh như virus viêm gan B, viêm gan C. Thứ ba là một số trường hợp do béo phì, rối loạn chuyển hóa, tiểu đường”. Nhìn chung, hai nhóm nguyên nhân gây thoái hóa mỡ gan là do rượu hoặc không do rượu.

Che do dinh duong khong hop ly gia tang nguy co mac benh gan nhiem mo - Anh 2

Hình ảnh gan nhiễm mỡ

Bác sĩ, Tiến sĩ Vũ Trường Khanh cũng cho biết thêm: Mỗi ngày, Khoa Tiêu hóa tiếp nhận 5-7 bệnh nhân xơ gan do rượu, bia. Nhiều người có quan niệm sai lầm rằng: Uống bia sẽ ít hại hơn rượu vì nồng độ cồn thấp. Tuy nhiên, không ai uống bia chỉ với một cái chén con, ly con cả. “Mỗi lít bia có khoảng 50g cồn, tương đương 100ml rượu whisky loại 50 độ. Rõ ràng nhiều người không biết trong bia cũng có cồn, cũng có thể gây xơ gan. Có trường hợp ngồi uống vui có thể đến 6-8 cốc bia (khoảng 2-3 lít bia), nghĩa là đang đưa rất nhiều cồn vào cơ thể” - bác sĩ Khanh nói thêm.

Tương tự, nếu lạm dụng rượu vang, thì cũng có thể gây hại, cho dù nhiều nghiên cứu chỉ ra tác dụng của loại đồ uống này với sức khỏe con người như: giảm nguy cơ đột quỵ, làm đẹp da, ngăn lão hóa… Một chai rượu vang 600ml, 12 độ cũng chứa hàng trăm độ cồn, tương đương 200-300ml rượu whisky 30-50 độ. Từ việc dẫn chứng về độ cồn trong rượu, bia, bác sĩ Khanh cho rằng: Chúng ta phải thay đổi quan niệm sử dụng rượu bia để ngăn chặn nguy cơ bệnh tật. “Bản thân ethanol (cồn - PV) vào trong cơ thể không gây nguy hiểm. Nhưng các ethanol khi vào gan đều được chuyển hóa thành axit anđehit. Đây là loại anđehit nội sinh gây tổn thương gan, xơ gan…”.

Trường hợp bị bệnh do thừa năng lượng (không phải do bia rượu) cũng đang có xu hướng tăng lên, nhất là ở trẻ thừa cân, béo phì khi đang chuyển từ giai đoạn trẻ em sang người lớn. Trước đó, một nghiên cứu đã chỉ ra rằng: 20-30 năm sau, xuất hiện xơ gan và ung thư gan sẽ tăng lên ở những người tổn thương gan, thoái hóa mỡ không do rượu.

Ăn chay chữa gan nhiễm mỡ: Quan niệm sai lầm

Hiện có một số người cho rằng: Bệnh nhân gan nhiễm mỡ nên ăn chay, đặc biệt chỉ ăn rau xanh. Bác sĩ Vũ Trường Khanh nói rằng: Đây là những suy đoán không có căn cứ khoa học.

Che do dinh duong khong hop ly gia tang nguy co mac benh gan nhiem mo - Anh 3

Trường hợp bệnh nhân bị rối loạn chuyển hóa, ăn chay với lượng lớn vẫn có thể khiến dư thừa năng lượng. Năng lượng dư thừa đó tích lũy trong gan lâu ngày sẽ dẫn đến gan thoái hóa mỡ rồi tiến triển thành viêm gan, xơ gan thậm chí là ung thư gan.

Bác sĩ Khanh chia sẻ: “Ăn chay chỉ giảm được một số protit động vật và cholesterol. Trong khi cơ thể vẫn tự tổng hợp cholesterol trong trường hợp dư thừa năng lượng. Do đó, về khoa học, ăn chay hay không cũng không quan trọng. Quan trọng là khẩu phần ăn có những gì”.

Người bệnh không nên kiêng hoàn toàn chất đạm, mỡ mà chỉ ăn rau không. Theo giải thích của bác sĩ Khanh, rau xanh không cung cấp đủ năng lượng cho cơ thể sẽ dễ dàng “biến cơ thể đang dư thừa năng lượng trở thành cơ thể thiếu năng lượng một cách trầm trọng. Cơ thể sẽ không thích nghi được, lúc đó rất nguy hiểm.

Sở dĩ cơ thể chúng ta khỏe mạnh, đề kháng được với bệnh tật là nhờ “đội quân miễn dịch” được nuôi bằng chất đạm và protit. Ăn chay cũng có protit. Nhưng nếu chọn ăn rau không thì không có protit. Lúc đó, cơ thể sẽ suy giảm miễn dịch do ăn uống. Về khoa học, các bệnh nhân có thể ăn chay, nhưng cần lưu ý không phải ăn mỗi rau không sẽ giảm thoái hóa mỡ ở gan”.

Che do dinh duong khong hop ly gia tang nguy co mac benh gan nhiem mo - Anh 4

Tiến sĩ Vũ Trường Khanh

Bác sĩ Khanh cũng lưu ý khi người bệnh giảm ăn thức ăn, nhưng lại tăng cường ăn cơm để có cảm giác no bụng. Ngày trước, người dân ăn nhiều cơm mà vẫn không béo, không sợ tiểu đường vì họ không có thức ăn gì ngoài rau và cơm. Nhờ đó, năng lượng được đốt hết, không tích lũy mỡ ở gan. Nhưng hiện nay, ngoài cơm còn rất nhiều thức ăn khác như protit (trong thịt, cá…), lipit rất nhiều. Do đó, lượng cơm có thể ăn giảm, chỉ bằng một nửa so với ngày xưa. Nhưng thực ra, con người vẫn thừa năng lượng. Tất cả năng lượng dư thừa đó được tổng hợp thành triglixerit. Lượng triglixerit cao sẽ tích lũy trong gan gây ra gan thoái hóa mỡ.

Bên cạnh đó, người ăn chay vẫn có thể uống bia rượu và khi uống nhiều bia rượu cũng gây bệnh gan nhiễm mỡ. Bác sĩ Khanh nói: “Thông thường chúng ta không chú ý đến chuyện thừa năng lượng do bia rượu gây ra. Theo tính toán, 1g etanol cung cấp cho cơ thể khoảng 7kcal. Tôi không khuyên mọi người là không được uống bia uống rượu. Nhưng uống thường xuyên thì rất không tốt”.

Chế độ ăn uống và luyện tập

Với những người bị gan nhiễm mỡ do rượu bia, đầu tiên nên ngừng uống bia rượu. Nếu không gan sẽ ngày càng thoái hóa mỡ nặng, dẫn đến xơ gan và những bệnh lý nặng hơn.

Che do dinh duong khong hop ly gia tang nguy co mac benh gan nhiem mo - Anh 5

Thực hiện chế độ ăn uống cân bằng, hợp lý giúp giảm nguy cơ và cải thiện tình trạng bệnh gan nhiễm mỡ

Trường hợp bị bệnh do chuyển hóa dẫn đến thừa năng lượng, nghĩa là lượng thức ăn đưa vào nhiều mà hoạt động tiêu hao, đốt cháy năng lượng ít khiến phần năng lượng thừa tích lũy trong gan khiến gan thoái hóa mỡ thì nên chọn khẩu phần ăn uống khoa học. Người bị thừa cân, béo phì, nên giảm đường, mỡ động vật, các loại thực phẩm giàu cholesterol, lòng đỏ trứng, thịt đỏ, phủ tạng động vật… Thay vào đó là dùng dầu thực vật, tăng ăn rau xanh và cá thay cho thịt.

Từ trước đến nay, người Việt vẫn có quan niệm ăn lòng đỏ trứng tốt cho sức khỏe. Với trẻ đang cần năng lượng thì tốt, nhưng với người lớn, có khi sự cung cấp đó là thừa. Bác sĩ Khanh nhấn mạnh: “Trong lòng đỏ trứng có nhiều cholesterol cũng làm cho chúng ta tăng lượng mỡ trong cơ thể”. Chỉ không nên ăn chay bằng rau không chứ việc bổ sung rau trong bữa ăn rất quan trọng để ngăn ngừa, hạn chế bệnh gan nhiễm mỡ. Rau xanh cung cấp vitamin và chất xơ cho cơ thể. Nếu lười ăn rau sẽ gây rối loạn chuyển hóa và mắc các vấn đề tiêu hóa. Chúng tôi vẫn ví chất xơ trong rau là “cây chổi” quét phần mỡ thừa, chất béo ở trong đại tràng đào thải ra ngoài. Nếu ăn ít rau sẽ khiến mỡ dễ dàng được tích lũy. Đó là cách sinh hoạt không tốt.

Che do dinh duong khong hop ly gia tang nguy co mac benh gan nhiem mo - Anh 6

Chế độ dinh dưỡng lý tưởng trong một ngày là lượng gluxit (từ chất tinh bột) chiếm khoảng 65% năng lượng trong cơ thể, 15% protit và 20% chất béo. Từ công thức này, chúng ta sẽ tính ra tỷ lệ thức ăn tiêu thụ mỗi ngày để cung cấp đủ ki-lo calo, đảm bảo cho cơ thể hoạt động khỏe mạnh. Chẳng hạn: 100gr thịt lợn nạc thăn cho 20g protit và 6-8g lipit. Mỗi gam protit cho 4kcal. Mỗi gam lipit cho khoảng 9kcal. Mỗi gam gluxit cho 4kcal. Nhu cầu năng lượng trung bình dựa theo ki-lo calo phụ thuộc vào độ tuổi, giới tính và tình trạng sức khỏe của mỗi người.

Không chỉ với người bệnh, người bình thường cũng cần chú ý phân bố thức ăn trong ngày, tuân theo chế độ ăn uống lành mạnh để giữ gìn, đảm bảo sức khỏe. Người Việt có thói quen ăn nhiều vào bữa tối, nhưng bữa sáng mới là quan trọng nhất. Dù buổi sáng mới thức dậy, chúng ta ăn được ít nhưng phải cố gắng ăn, phân bổ khẩu phần thức ăn phải chiếm 1/3 thức ăn trong ngày thì mới đảm bảo. Buổi trưa có thể ăn tương tự và buổi tối giảm đi.

Che do dinh duong khong hop ly gia tang nguy co mac benh gan nhiem mo - Anh 7

Luyện tập thể dục - thể thao để đốt cháy năng lượng dư thừa cũng hết sức cần thiết với bệnh nhân gan nhiễm mỡ. Bởi vận động thể lực ít, nguồn năng lượng tiêu hao hàng ngày không giảm đi nhiều thành ra vẫn dư thừa năng lượng, tiếp tục tích lũy tạo nguy cơ gan thoái hóa mỡ. Ngoài ra, thể dục - thể thao còn giúp chúng ta rèn luyện sức khỏe, tốc độ làm việc cũng nhanh nhẹn và hiệu quả hơn. Ở những nước phát triển như Mỹ, thanh niên vận động rất nhiều. Trong khi ở Việt Nam, phần lớn chỉ nghĩ đến tập thể dục khi đã về hưu. Nếu thế hệ trẻ không thay đổi tư duy, thì chỉ sau khoảng 35-40 tuổi, cơ thể sẽ trì trệ, không còn khả năng làm việc tốt và có thể mắc nhiều bệnh chuyển hóa, trong đó có bệnh béo phì, gây thoái hóa mỡ ở gan do rượu hoặc không do rượu.

Vì thế, một chế độ ăn uống lành mạnh, tránh lạm dụng bia rượu, chăm luyện tập thể dục - thể thao, nâng cao sức khỏe sẽ giảm những nguy cơ và triệu chứng của gan nhiễm mỡ.

Minh Phương