“Tái cơ cấu kinh tế không phải bắt đầu bằng câu hỏi: Tiền ở đâu? Mà phải hỏi thị trường ở đâu? - Sản phẩm gì? Thế giới đang làm gì? - Thứ nữa là người ở đâu? Có biết công nghệ không, có làm chủ được khoa học kỹ thuật không? Cuối cùng mới là vốn ở đâu, đất ở đâu? Và hai yếu tố cuối này sẽ được giải quyết khi ba câu hỏi trên có lời giải”.

Can 'tai co cau tu duy' truoc khi tai co cau kinh te - Anh 1

Đó là “quan điểm” của Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Nguyễn Thiện Nhân, đại biểu Quốc hội tỉnh Trà Vinh nêu khi tham gia thảo luận tại hội trường Quốc hội về kế hoạch tái cơ cấu nền kinh tế giai đoạn 2016-2020, chiều 3-11.

Vậy tái cơ cấu được bắt đầu từ đâu? - theo đại biểu Nguyễn Thiện Nhân thì tái cơ cấu là sự thay đổi của hệ thống đang hoạt động như các cơ quan, doanh nghiệp, ngành, các địa phương. Thay đổi quy mô tính chất đầu vào và đầu ra của tổ chức.

Như một doanh nghiệp có thể thay đổi sản phẩm của mình, thí dụ, doanh nghiệp dệt may có thể thay đổi một sản phẩm cho nam và nữ, trong nước và nước ngoài, cho người nghèo và người giàu. Đặc biệt là đầu vào cũng có thể thay đổi cơ cấu như vốn, theo đó doanh nghiệp có thể chọn con đường tăng vốn chủ sở hữu, vay vốn ngân hàng hoặc huy động vốn xã hội qua cổ phần, cổ phiếu. Về lao động, doanh nghiệp có thể thay tỷ lệ lao động có trình độ cao, trình độ thấp hoặc lao động trong nước hay nước ngoài, lao động nam và nữ.

“Vậy cái gì quyết định quá trình tái cơ cấu của doanh nghiệp?” - theo đại biểu Nguyễn Thiện Nhân, có hai cách tiếp cận: Thứ nhất là phải có vốn, có tiền. Có tiền là tiền đề quan trọng để mua “đầu vào” cho phục vụ sản xuất. Và quan điểm thứ hai không phải xuất phát từ tiền, mà xuất phát từ phân tích thị trường, chọn sản phẩm có khả năng tiêu thụ tốt trong thị trường, từ đó thiết kế sản xuất… bán sản phẩm và thu hồi vốn và tái đầu tư.

Thực tế cho thấy rất nhiều doanh nghiệp tái cơ cấu khi đã có tiền nhưng sau đó phá sản, đại biểu Nguyễn Thiện Nhân thí dụ về dự án Gang thép Thái Nguyên không phải thiếu vốn nhưng rồi vẫn không hoạt động.

“Vậy, con-đường ở đây phải làm là gì? - Cần phải tái cơ cấu tư duy, thay đổi tư duy” - đại biểu Nguyễn Thiện Nhân nhấn mạnh.

“Tái cơ cấu không phải bắt đầu bằng câu hỏi: Tiền ở đâu, mà là câu hỏi thị trường ở đâu? Sản phẩm ở đâu? Từ đó mới đến người đâu, tiền đâu và đất ở đâu? Và tái cơ cấu doanh nghiệp khác tái cơ cấu một ngành như thế nào?” - đại biểu Nguyễn Thiện Nhân nêu rõ.

Hợp tác công tư - động lực để tái cơ cấu ngành

Theo đại biểu Nguyễn Thiện Nhân, tái cơ cấu doanh nghiệp thì chủ doanh nghiệp chủ động trong các hoạt động kinh doanh, khi phát ra mệnh lệnh thì cấp dưới thực hiện và chủ doanh nghiệp, vì lợi ích của mình sẽ quan tâm và “đeo bám” quá trình tái cơ cấu.

“Nhưng tái cơ cấu ngành thì không phải như vậy” - đại biểu Nguyễn Thiện Nhân phân tích, do trong một ngành có khâu đầu vào, thí dụ doanh nghiệp sản xuất phụ trợ trong nước hay nước ngoài nhập khẩu. Có doanh nghiệp sản xuất như doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp đầu tư nước ngoài, doanh nghiệp tư nhân… rồi đến khâu mua, sản phẩm bán ra thị trường.

“Như vậy, không có ai là “chủ sở hữu” của cả hệ thống dây chuyền sản xuất này cả, và cũng không có ai có quyền “ra lệnh” cho tất cả các khâu (đầu vào, sản xuất và đầu ra) phối hợp với nhau để mang lại hiệu quả cho cả ngành” - Vậy, vấn đề ở đây là gì?

Chẳng hạn như ngành công nghiệp phụ trợ là phải đáp ứng nhu cầu trong nước nhưng nếu nhu cầu đó không đủ lớn thì doanh nghiệp phụ trợ sẽ không có hiệu quả kinh tế và họ không tham gia. Vì vậy, để tái cơ ngành thì cần sự phối hợp giữa các doanh nghiệp trong cả ba khâu (cung cấp đầu vào, sản xuất và tổ chức tiêu thụ). Vậy sự phối hợp của doanh nghiệp, ngành hàng đó và Nhà nước cần có cơ chế chính sách để bảo đảm cạnh tranh bình đẳng.

“Nhìn lại quá trình tái cơ cấu các ngành vừa qua, cho thấy chúng ta thiếu hợp tác công tư trong việc phối hợp hợp tác tái cơ cấu ngành” - đại biểu Nguyễn Thiện Nhân chỉ rõ.

Các doanh nghiệp của Nhà nước cần phải thị trường đang cần gì, nên tập trung cho thị trường sản phẩm nào, doanh nghiệp sẽ làm được gì, cần Nhà nước hỗ trợ gì? Từ đó tiến hành mới có hiệu quả. “Vậy, để tái cơ cấu ngành, tôi cho rằng, phải có hợp tác công tư chứ không phải cần nhiều vốn”- đại biểu Nhân nói.

Thực tế, chúng ta đã xuất khẩu gạo 20 năm nhưng đến nay, trừ một doanh nghiệp còn lại không có doanh nghiệp nào có thương hiệu xuất khẩu. Bởi Nhà nước không phải chủ sở hữu của việc xuất khẩu nên quan tâm chưa đúng mức. Năm năm Chương trình xây dựng thương hiệu gạo quốc gia, cuối cùng chỉ có một doanh nghiệp xây dựng được thương hiệu gạo đã được quốc tế công nhận, đó là Công ty cổ phần Bảo vệ thực vật An Giang.

Triển khai cơ chế vùng với công thức “hai Công và một Tư”

Phân tích về sự phối hợp kém hiệu quả giữa các vùng kinh tế, đại biểu Nguyễn Thiện Nhân cho rằng, mỗi tỉnh do một tỉnh ủy, một UBND lãnh đạo và kết quả kinh tế - xã hội của tỉnh đó thì mình được hưởng. Không có ai lãnh đạo chung một vùng mà kết quả một vùng, vì vậy xu hướng là mạnh ai nấy làm.

Đại biểu Nguyễn Thiện Nhân đề xuất, để triển khai cơ chế vùng cần phải có ba đại diện, phải hợp tác ba bên, đó là hợp tác “hai Công và một Tư”. Ở đây, Công là chính quyền địa phương, chính quyền trung ương và Tư là hội doanh nghiệp cho từng ngành nghề. “Ba bên trao đổi với nhau để thuyết phục vì lợi ích cùng hợp tác, tin tưởng phối hợp đầu tư và cuối cùng là tin cậy chia sẻ lợi ích”.

Cho rằng chúng ta đang có mâu thuẫn về đầu tư và phát triển vùng, đại biểu Nguyễn Thiện Nhân băn khoăn giữa việc đầu tư cho các vùng đang phát triển hay đầu tư cho các vùng khó phát triển.

Hiện nay, năm thành phố bao gồm: Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Hải Phòng và Đà Nẵng hay các tỉnh Bình Dương, Đồng Nai chỉ chiếm 5,5% diện tích cả nước, 27% dân số, 24% lao động, nhưng bảy địa phương này tạo ra 53% GDP cả nước, 71% thu ngân sách và 50% xuất khẩu - “Vì sao lại như vậy?”.

Theo đại biểu Nguyễn Thiện Nhân: “Vì năng suất lao động của bảy địa phương này bằng 3,3 lần năng suất lao động của các tỉnh còn lại. Vì GDP trên một cây số vuông của các tỉnh này bằng 19 lần GDP trên một cây số vuông của các tỉnh còn lại. Tức là, nếu mỗi cây số vuông của các tỉnh này tạo ra trong năm sáu năm GDP thì bằng các địa phương khác tạo ra trên mỗi cây số vuông khoảng 100 năm. Thu ngân sách trên một cây số vuông của bảy tỉnh bằng 42 lần thu ngân sách trên một cây số vuông của các tỉnh còn lại.

“Như vậy, đòi hỏi cần có một chính sách thích đáng để tập trung tạo động lực phát triển, từ đó đóng góp ngân sách ngày càng nhiều hơn. Đặc biệt, quản lý các địa phương này phải mang tính quản lý đô thị chứ không phải quản lý nông thôn” - đại biểu Nguyễn Thiện Nhân đề nghị.