Nghề nuôi, chế biến và xuất khẩu thủy sản đang đối mặt với muôn vàn khó khăn: kim ngạch xuất khẩu năm 2012 chỉ đạt 6,18 tỷ USD, không hoàn thành chỉ tiêu đề ra 6,5 tỷ USD.

Hàng loạt doanh nghiệp thủy sản thua lỗ do thị trường tiêu thụ khó khăn, giá xuất khẩu thấp, trong khi chi phí đầu vào tăng cao.

Theo thống kê, số doanh nghiệp tham gia xuất khẩu cá tra hiện nay khoảng 160 đơn vị, giảm 30% so năm 2011, nhưng trong số này chỉ 20% doanh nghiệp duy trì được xuất khẩu ổn định, các doanh nghiệp còn lại hoạt động cầm chừng.

Có quá nhiều ý kiến từ các ngành chức năng, chính quyền địa phương, nhà chuyên môn… về việc nỗ lực cứu con tôm, con cá, như hỗ trợ vốn, tìm thị trường mới, khống chế dịch bệnh, nâng giá nguyên liệu trong nước và giá xuất khẩu, tăng cường liên kết để tăng sức cạnh tranh…

Tuy nhiên, mọi chuyện vẫn dậm chân tại chỗ. Trong khi các ngân hàng cho rằng luôn đảm bảo nguồn vốn cho lĩnh vực thủy sản, đã cung ứng hơn 38.000 tỷ đồng để phục hồi sản xuất cá tra nhưng các doanh nghiệp và người nuôi kêu không tiếp cận được vốn này.

Trước tình hình này, Bộ NN-PTNT và NHNN Việt Nam đã thành lập các đoàn công tác kiểm tra tình hình cho vay vốn đối với cá tra ở ĐBSCL. Làm việc tại Đồng Tháp trong 2 ngày 15 và 16-1, lãnh đạo NHNN chi nhánh Đồng Tháp cho biết năm 2012 các ngân hàng trên địa bàn tỉnh đã giải ngân cho người nuôi và các doanh nghiệp chế biến cá tra hơn 11.522 tỷ đồng, tăng 69% so với năm 2011.

Hiện dư nợ cho vay cá tra gần 5.368 tỷ đồng, chiếm hơn 89% tổng dư nợ cho vay thủy sản. Tuy nhiên, cái khó hiện nay là giá cá tra xuống thấp khiến người nuôi lỗ 2.000-3.000 đồng/kg nên không còn ai tha thiết với con cá tra.

Để tái lập trật tự việc nuôi và xuất khẩu cá tra, VASEP vừa có công văn gửi Bộ NN-PTNT kiến nghị Chính phủ quy định sản xuất và xuất khẩu cá tra là ngành đặc thù có điều kiện, chỉ những doanh nghiệp có nhà máy đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm mới được trực tiếp xuất khẩu cá tra.

Mạnh tay loại bỏ những doanh nghiệp không đủ điều kiện, làm ăn chụp giựt, bán phá giá, phá thị trường.

Về con tôm, theo VASEP, năm nay ngoài những khó khăn muôn thuở về thiếu vốn, chi phí sản xuất gia tăng, nuôi và chế biến xuất khẩu tôm sẽ phải đối mặt với những thách thức: Sản lượng nguyên liệu giảm do dịch bệnh và hội chứng tôm chết sớm; sự cạnh tranh không lành mạnh giữa lực lượng thu mua tôm nguyên liệu tại các tỉnh ĐBSCL (khu vực chiếm 75% sản lượng tôm nuôi của cả nước) với lực lượng thu gom tôm cho xuất khẩu tiểu ngạch sang Trung Quốc.

Khi đó tôm nguyên liệu sản xuất sẽ thiếu, doanh nghiệp buộc phải nhập khẩu, lại thêm gánh nặng về thuế, phí ăn mòn vào lợi nhuận. Trong khi đó, rào cản lớn nhất tới xuất khẩu còn là sự co hẹp thị trường tiêu thụ từ các nền kinh tế lớn như EU, Hoa Kỳ.

2 thị trường chủ lực Nhật Bản và Hàn Quốc áp dư lượng chất ethoxyquin, càng gây khó khăn cho tôm Việt Nam. VASEP đưa ra 3 kịch bản cho xuất khẩu tôm 2013.

Theo đó, nếu ngành chức năng khống chế được dịch bệnh, tìm được chất thay thế ethoxyquin trong thức ăn chăn nuôi, đồng thời có biện pháp ngăn chặn nạn thương lái xuất tôm sang Trung Quốc… dự báo xuất khẩu tôm 2013 có thể đạt 2,4 tỷ USD, tăng khoảng 6,5% so năm 2012.

Còn trong điều kiện nguồn tôm nguyên liệu không đáp ứng đủ nhu cầu chế biến, cộng với sự cạnh tranh gay gắt trên thương trường quốc tế như hiện nay, khả năng xuất khẩu tôm chỉ đạt 2,2 tỷ USD. Nếu tình trạng xấu hơn, khi dịch bệnh lẫn rào cản kỹ thuật diễn biến phức tạp, xuất khẩu tôm 2013 cố lắm chỉ đạt kim ngạch 1,9 tỷ USD, giảm 13% so năm 2012.

Có thể nói nghề nuôi, chế biến và xuất khẩu thủy sản là thế mạnh của nước ta nhưng đến nay vẫn còn mang tính tự phát, phát triển thiếu định hướng, thiếu liên kết giữa người nuôi và doanh nghiệp.

Chuyện doanh nghiệp cạnh tranh lẫn nhau, bán phá giá, làm hàng kém chất lượng, trong khi người nuôi bị đè giá, thường xuyên bán dưới giá thành sản xuất... diễn ra hàng ngày nhưng các giải pháp ngăn chặn và xử lý rất chậm và chưa phát huy tác dụng.

Xem ra bức tranh ngành thủy sản Việt Nam trong năm nay sẽ không mấy sáng sủa nếu không có giải pháp hữu hiệu khơi thông nguồn nguyên liệu và nâng cao tiêu chuẩn chất lượng.

Theo đó, cần tổ chức lại sản xuất theo hướng liên kết chuỗi giữa sản xuất, cung nguyên liệu với chế biến, xuất khẩu; kiểm soát các doanh nghiệp xuất khẩu theo hướng nâng cao chất lượng và kinh doanh có điều kiện. Có vậy con cá, con tôm mới có lối thoát căn cơ để vươn ra thị trường thế giới.