Việc nhiều bộ luật và dự luật đã có hiệu lực thi hành hoặc dự kiến đưa vào chương trình làm luật tại Quốc hội song đã lùi thời hạn thi hành hoặc rút ra khỏi chương trình làm luật như dự kiến khiến dư luận đặt vấn đề: chất lượng làm luật gấp gáp, vội vàng đã khiến “sức nặng” của luật đang nhẹ đi.

Bai hoc ve chuyen lam luat - Anh 1

Việc lùi thời hạn thi hành hoặc rút khỏi chương trình làm luật một số luật liên quan đến đầu tư, kinh doanh ảnh hưởng kế hoạch làm ăn của doanh nghiệp. Ảnh: MINH KHUÊ

Sự quá sức ở nghị trường

Trước kỳ họp Quốc hội đang diễn ra hiện nay một tuần, Ủy ban Thường vụ Quốc hội (UBTVQH) họp phiên thứ tư để xem xét trước một số nội dung quan trọng. Tại phiên họp này, trong cả ngày 17-10-2016, các đại biểu phải đọc, nghe và cho ý kiến về báo cáo của Chính phủ về kết quả thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội và ngân sách nhà nước (NSNN) 2016, phương án phân bổ ngân sách 2017; kế hoạch tài chính năm năm (2016-2020); mục tiêu, định hướng huy động, sử dụng vốn vay và quản lý nợ công 2016-2020, kế hoạch tái cơ cấu nền kinh tế 2016-2020; kế hoạch đầu tư công trung hạn (2016-2020). Bốn nội dung hết sức quan trọng, ảnh hưởng rất lớn đến cả nền kinh tế trong những năm sắp tới nói trên mà toàn bộ tài liệu liên quan, từ báo cáo đầy đủ đến báo cáo tóm tắt, báo cáo thẩm tra (mỗi nội dung hàng chục trang và chi chít các số liệu kinh tế vĩ mô) chỉ được đặt lên bàn các ủy viên UBTVQH ngay trước giờ họp. Không được đọc trước tài liệu, thử hỏi các ủy viên UBTVQH cho ý kiến như thế nào và chất lượng ý kiến ra sao?

Chuyện này lặp lại tại kỳ họp Quốc hội hiện nay, trong hôm khai mạc. Bốn nội dung rất lớn nói trên tiếp tục được đưa ra trình bày cùng lúc vì tính liên quan của cả bốn đến kinh tế vĩ mô. Có đến gần 500 đại biểu, trình độ và công việc khác nhau, lại được đọc tài liệu trong một quãng thời gian quá gấp gáp như vậy nên khi thảo luận tại tổ về các vấn đề nêu trên, hầu hết các đại biểu đều góp ý theo cảm tính. Kiểu như “tiếp tục e ngại về tính an toàn của nợ công” hay “hụt thu ngân sách như thế là rất nguy hiểm”, giống các kỳ họp trước, mà không thể nhìn ra những số liệu cụ thể thiếu khả thi hay các chỉ tiêu tăng trưởng đầy rủi ro.
Đại biểu Quốc hội không nhất thiết phải là những chuyên gia hay phải am hiểu sâu sắc về kinh tế, song với quỹ thời gian gấp gáp để xem xét, quyết định các vấn đề quan trọng như vậy, họ cũng không có đủ thời gian để tham khảo ý kiến các chuyên gia.

Việc thông qua nhiều nội dung hay sửa đổi luật nếu không được chuẩn bị kỹ lưỡng, không tham khảo đa chiều, đến khi bấm nút sẽ để lại những hệ lụy lớn. Như trường hợp Bộ luật Hình sự (sửa đổi) năm 2015, dự kiến thi hành từ ngày 1-7-2016 đã phải dừng việc thi hành ngay trước đó vì có quá nhiều nội dung không hợp lý.

Việc sửa đổi Bộ luật Hình sự lại tiếp tục được đưa ra trong kỳ họp lần này. Nhưng cơ quan thẩm tra luật là Ủy ban Tư pháp của Quốc hội đã thừa nhận, hồ sơ dự luật được gửi tới bên thẩm tra cách đây một tháng nên chưa đủ thời gian để cơ quan thẩm tra, nghiên cứu kỹ. Nhiều nội dung quan trọng để có cơ sở xử lý hình sự pháp nhân thương mại hay định mức xả thải ra môi trường, giám định hàm lượng chất ma túy... còn chưa thống nhất giữa các bộ ngành liên quan nên có thể tiếp tục lấy ý kiến đến kỳ họp Quốc hội lần thứ ba vào đầu năm 2017, chứ không nhất thiết chạy đua với thời gian để sửa ngay.

Nhiều vấn đề xung quanh chất lượng làm luật

Vấn đề hàng loạt luật trình ra rồi rút lại, thông qua rồi nhưng không thể thi hành xuất phát cả từ chất lượng soạn thảo luật và thẩm định luật.

Câu hỏi đặt ra ở đây là có phải chỉ cần đảm bảo thời gian làm luật theo đúng quy trình, thủ tục của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật thì các dự luật, văn bản sửa đổi hoặc mới ban hành khác trình ra Quốc hội sẽ chặt chẽ và đạt hiệu quả cao hơn?

Vấn đề hàng loạt luật trình ra rồi rút lại, thông qua rồi nhưng không thể thi hành xuất phát cả từ chất lượng soạn thảo luật và thẩm định luật. Bên cạnh Bộ luật Hình sự đã hoãn thi hành, còn có hai dự án luật khác liên tiếp không được trình ra Quốc hội. Nguyên nhân nằm ở chất lượng làm luật: có nhiều điều chưa đúng với thực tế hoặc thời gian gấp gáp dẫn đến chất lượng soạn thảo và thẩm định cũng không đến nơi.

Như Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của các luật liên quan đến đầu tư, kinh doanh mà gần đây Chính phủ mong muốn được trình ra Quốc hội. Trong dự luật được trình ra UBTVQH cách đây nửa tháng, có những quy định nhằm cải thiện thủ tục hành chính khá rõ như rút ngắn thời gian cấp phép xây dựng từ 30 ngày xuống còn 20 ngày hoặc cấp phép xây dựng có thời hạn đối với công trình trong đô thị và nhà ở riêng lẻ thuộc khu vực đã công bố quy hoạch nhưng quy hoạch “treo” nhiều năm và chưa thực hiện thu hồi đất nhằm tháo gỡ tình trạng “sống dở vì quy hoạch”. Mặc dù Ủy ban Kinh tế cũng phân tích rõ ưu, nhược điểm của việc một luật sửa nhiều luật song dự luật cũng không qua được vòng trình thứ nhất tại UBTVQH. UBTVQH cho rằng quy trình, thủ tục, hồ sơ, chất lượng dự luật chưa đảm bảo. Vì thế mà các cố gắng cải cách của Chính phủ sẽ chưa thể áp dụng ngay vào thực tế.

Trước đó, dự thảo Luật Phòng chống tham nhũng sửa đổi cũng đã bị gác lại với lý do đợi cuộc họp tổng kết của Hội nghị Trung ương sắp tới có nội dung tổng kết về công tác phòng chống tham nhũng. Tuy nhiên, lý do khác nữa là nhiều quy định mới được cơ quan soạn thảo là Thanh tra Chính phủ đưa vào dự thảo rất không phù hợp với thực tế, bất chấp việc góp ý của công luận.

Ví dụ như tại bản dự thảo mới nhất của luật này, Thanh tra Chính phủ giữ nguyên việc bổ sung quy định về việc áp dụng Luật Phòng chống tham nhũng đối với công ty đại chúng, tổ chức tín dụng, quỹ đầu tư. Dự luật quy định: kiểm soát tài sản, thu nhập của người có chức vụ trong công ty đại chúng, tổ chức tín dụng quỹ đầu tư. Trong khi đó, thu nhập của các cá nhân này đã chịu sự điều chỉnh của Luật Thuế thu nhập cá nhân. Họ không phải là đại diện vốn nhà nước tại doanh nghiệp thì không có lý do gì buộc họ phải công khai tài sản, ngoại trừ trường hợp gian lận, trốn thuế.

Việc phải lùi thời điểm thi hành Bộ luật Hình sự được xem như một bài học kinh nghiệm trong việc thẩm định và thông qua các dự án luật. Việc tạm dừng các dự luật sửa đổi khi không đảm bảo chất lượng cũng là một việc cần thiết. Tuy nhiên, với hàng loạt văn bản không dưới dạng luật nhưng theo quy định phải trình ra Quốc hội (như các báo cáo về kinh tế, tái cơ cấu kinh tế, đầu tư công trung hạn, quản lý nợ vay...), nếu chưa đủ thời gian nghiên cứu và tham khảo các góp ý mà vẫn thông qua theo lịch trình nội dung kỳ họp thì cũng sẽ không phù hợp thực tế, thiếu tính khả thi. Nghị quyết đã được Quốc hội thông qua về việc không cho phép phát hành trái phiếu chính phủ kỳ hạn dưới năm năm (vào năm 2014) đã từng ảnh hưởng lớn đến việc huy động ngân sách năm 2015 kế tiếp là một ví dụ.