Tình cờ, tìm từ khóa “lễ hội hoa ban” trên mạng, từ điển mở Wikipedia nói rằng lễ hội hoa ban là của người Thái Tây Bắc. Đó là lúc dân bản thỉnh bái thần rừng, thần núi và cả linh hồn đôi trai gái trong một truyền thuyết của người Thái, cầu mong mùa màng tốt tươi, mưa thuận gió hòa...
Lễ hội hoa ban
Thế là một nhóm sinh viên báo chí đánh xe máy ngược lên huyện Văn Chấn, Yên Bái với kỳ vọng được hòa mình vào một lễ hội hoa độc nhất vô nhị ở miền Tây Bắc. Đi hội hoa ban, nhưng họ còn được thỏa thê ngắm những vạt đồi trắng hoa mơ, hoa mận, nhưng lạ ở chỗ, hỏi thăm người dân tộc Thái, đồng bào lắc đầu, không biết! Đến hẳn phòng Văn hóa thông tin huyện, các nhân viên ở đây cũng ngơ ngác nhìn nhau, lắc đầu.
Nhiều bạn trẻ tâm tình dạo bước dưới tán hoa ban - Ảnh: Phan Hậu
May sao, một cán bộ huyện nói rằng ở đây còn có một bậc cao niên, từng nghiên cứu về văn hóa của người Thái. Ông là Lò Văn Biến, nhà trong bản Căng Nà, thị xã Nghĩa Lộ. Sau khi hỏi rõ nguồn cơn ông Biến ngập ngừng: “Lễ hội hoa ban là có thật nhưng giờ thì mất rồi. Lễ hội gần nhất cũng cách đây dễ gần năm chục năm”. Ông nói rằng công cuộc khai phá đất hoang cộng với quan điểm chống mê tín dị đoan đã đẩy một lễ hội văn hóa truyến thống vào dĩ vãng. Nếu còn thì cứ ngày 5.2 âm lịch hằng năm, người Thái ở vùng Mường Lò lại tập trung bên ngoài cửa hang Thẳm Lé dự lễ mở cửa hang sau khi thầy mo khẩn cầu. Vào các ngày "chẵn năm" như mùng 5, 10, 15, 25 của hai tháng tiếp theo, dân bản lũ lượt rủ nhau về vui hội, trẩy hoa cho đến khi hoa đã tàn, tầm khoảng tháng tư âm lịch.
Theo lời ông Biến, loài hoa ban gắn liền với truyền thuyết tình yêu nam nữ giữa chàng trai Tào Lu sinh ra trong gia đình giàu sang và nàng Khôm gia cảnh cực kỳ khốn khó. Họ yêu thương nhau thật lòng nhưng gia đình Tào Lu kiên quyết ngăn cản. Buồn thương duyên tình ngang trái, đôi nam nữ rủ nhau lên hang Thẳm Lé dạo chơi. Yêu say đắm nàng Khôm, Tào Lu sinh bệnh nặng không thể chữa trị. Tào Lu hóa kiếp thành con “tô mánh lúk”, theo truyền thuyết thì giống con voi nhưng tiếng kêu to hơn. Tô mánh lúk kêu suốt ngày đêm như than khóc cho thân phận tình yêu. Thương xót người tình, Khôm trốn biệt, bàn chân mải miết bước đi đến kiệt sức trong rừng sâu, hóa thân thành loài hoa trắng mọc khắp núi rừng Tây Bắc. Loài hoa ấy chính là hoa ban. “Ban” trong tiếng Thái có nghĩa là ngon, đẹp đẽ. Tất cả những gì ngon và đẹp đẽ người Thái đều gọi là “ban” là như thế.
Câu chuyện đôi nam nữ chung tình là cội nguồn lý giải cho sự hình thành cũng như ý nghĩa của loài hoa ban, có nhiều cách kể và giải thích khác nhau. Bông hoa ban có cả hai màu xen kẽ, có hàm ý ca ngợi sự trong trắng tinh khôi và thủy chung trong tình yêu nam nữ. Trong tình ca người Thái bây giờ cũng còn có câu: “Ta yêu nhau khi ban còn đơm nụ. Ta yêu nhau khi ban nở trên cành”. Đó là những câu chuyện mà người viết bài này gom nhặt được sau những lần lên Tây Bắc.
Hà Nội mùa hoa ban nở
Hà Nội bây giờ đang mùa ban nở. Con đường Bắc Sơn vắng vẻ, ít xe qua lại trở thành điểm hẹn hò lý tưởng của nhiều cặp tình nhân. Dựng xe máy ngay ngắn lên vỉa hè, họ thư thái bách bộ thưởng lãm, hít hà hương thơm dịu nhẹ lan tỏa trong không khí. Thật bất ngờ, ở đó có khá nhiều câu chuyện thi vị về mối thâm tình giữa hoa và người.
Vào mỗi mùa ban nở, bà Nguyễn Thị Hằng thường năm lần bảy lượt đạp xe rong ruổi từ phố Hào Nam lên đường Bắc Sơn thưởng thức vẻ đẹp của loài hoa của núi rừng Tây Bắc cho bõ một năm mòn mỏi chờ đợi. Không những thế, hoa ban còn là cầu nối giữa hai miền ký ức. Nhớ ban, thích ban lắm nhưng bà Hằng chưa bao giờ đưa tay bứt một nhành hoa mà chỉ cặm cụi nhặt nhạnh từng bông mới rụng mang về thả vào chậu nước, để chơi trong nhà. “Giữa Hà Nội mà có ban để ngắm là hạnh phúc lắm rồi”, bà Hằng nói.
Còn đây là chuyện của bà Bạch Thị Hạnh, cựu nữ sinh trường Bưởi, nhà ở phố Vạn Phúc, hồi đó, nhà trường phát động học sinh viết thư gửi bộ đội. Chẳng biết vì nội dung thư ấn tượng hay nét chữ gọn gàng sạch sẽ mà bà Hạnh có thư hồi âm của chú bộ đội, tặng kèm tấm bưu thiếp còn có cánh hoa ban ép khô, xếp ngay ngắn gọn gàng. Những tưởng loài hoa này chỉ có trên miền Tây Bắc, khoảng 3 năm trước, tình cờ vào mạng bà Hạnh "sướng muốn ngất" vì biết hoa ban đang ngự trị ở ngay đường Bắc Sơn và phía đường Thanh Niên đoạn gần đền Quán Thánh. Không cầm lòng, mùa ban năm nay bà Hạnh "tự thưởng" cho mình chiếc máy ảnh kỹ thuật số gần 4 triệu đồng trích từ lương hưu. “Đi ngắm hoa ban có máy ảnh mà chụp thì đã lắm”, bà Hạnh tủm tỉm cười.
Trên đường ban Bắc Sơn một chiều xuân, một đôi uyên ương đang chụp ảnh cưới nói với chúng tôi rằng, quê của cô dâu ở Điện Biên. Lẽ ra là phải dẫn nhau về quê chụp bộ ảnh ngoại cảnh, nhưng nhờ có chú rể, vốn là một fan của hoa ban nên nảy ra sáng kiến chụp ảnh luôn ở nơi đây vì đang mùa ban rất đẹp. Trong hai năm trở lại đây, ngày càng có nhiều đôi uyên ương lên kế hoạch chụp ảnh cưới trong mùa ban nở.
Những ngày này, giới trẻ Hà thành vẫn tíu tít gọi nhau lên “con đường hoa ban” chụp ảnh. Mùa hoa ban thường kéo dài gần như cả tháng nhưng vào mỗi buổi xế chiều hay hai ngày cuối tuần, đường Bắc Sơn nườm nượp các bạn trẻ, nghệ sĩ nhiếp ảnh chuyên nghiệp hay nghiệp dư đến chụp ảnh. Ai cũng muốn lưu giữ cho mình khoảnh khắc đẹp, duyên dáng trong mùa hoa ban. Tất nhiên với tấm ảnh đẹp hoặc sử dụng làm hình nền avatar cho nickname; chia sẻ trên blog, diễn đàn, trang web, báo điện tử…Chính cư dân mạng chung tay tạo thành “mùa hoa ban” tràn ngập trên mạng internet. Biết đâu, một ngày nào đó người ta sẽ tổ chức ở đây một lễ hội hoa ban.
Phan Hậu
