Sự việc bắt đầu vào ngày 25-2 vừa qua, khi nhà lãnh đạo Li-bi, Tổng thống M.Ca-đa-phi, kêu gọi “thánh chiến” chống Thụy Sĩ do việc Chính phủ Thụy Sĩ đã thông qua lệnh cấm xây dựng các tháp thánh đường Hồi giáo tại nước này.
Ngoài việc kêu gọi “thánh chiến”, ông M.Ca-đa-phi còn kêu gọi tẩy chay hàng hóa, các phương tiện giao thông như máy bay và tàu thủy của Thụy Sĩ… thậm chí cả Đại sứ quán của nước này.
Tuy nhiên, một quan chức Chính phủ Li-bi giải thích với giới báo chí từ “thánh chiến” mà ông M.Ca-đa-phi nói chỉ có nghĩa là “trừng phạt kinh tế”. Nguyên nhân sâu xa bắt nguồn từ những mâu thuẫn đã xảy ra từ năm 2008 giữa Li-bi và Thụy Sĩ. Tháng 7-2008, cảnh sát Thụy Sĩ đã bắt giữ con trai và con dâu của Tổng thống M.Ca-đa-phi với cáo buộc hành hung nhân viên phục vụ khách sạn ở Giơ-ne-vơ. Sau một số vụ thương lượng, con trai ông Ca-đa-phi đã được trả tự do. Tuy nhiên, những khúc mắc giữa hai bên không những không dừng lại mà còn tiếp tục bị đẩy xa hơn nữa. Li-bi đã đình chỉ cung cấp dầu mỏ cho Thụy Sĩ, rút nhiều tỉ USD khỏi các ngân hàng nước này và bắt hai nhà kinh doanh Thụy Sĩ làm việc tại Li-bi... Thụy Sĩ cũng đáp lại bằng cách cấm xây dựng các tháp thánh đường Hồi giáo ở Thụy Sĩ sau khi kết quả cuộc trưng cầu ý dân ngày 29-11-2009 khẳng định, đa số người dân Thụy Sĩ ủng hộ không cho xây dựng các tháp thánh đường Hồi giáo trên lãnh thổ xứ sở đồng hồ.
Ngày 26-2, khi được yêu cầu bình luận về việc Tổng thống Li-bi kêu gọi “thánh chiến” chống Thụy Sĩ sau khi chính quyền Thụy Sĩ ra lệnh cấm xây dựng mới các thánh đường Hồi giáo ở nước này, người phát ngôn chính của Bộ Ngoại giao Mỹ, ông Crao-li đã phát biểu với báo giới rằng việc này làm ông nhớ lại bài phát biểu dài lê thê của Tổng thống Ca-đa-phi tại Liên hợp quốc tháng 9-2009. Ông Crao-li đã mô tả bài phát biểu của Tổng thống Li-bi là “một bài phát biểu nhiều chữ, nhiều tờ giấy bay khắp phòng họp, nhưng không có mấy ý nghĩa”. Bình luận của ông Crao-li vừa mang tính mỉa mai, vừa trịch thượng.
Quan hệ giữa Mỹ và Li-bi mới được "phá băng" trong mấy năm gần đây sau khi Li-bi tuyên bố từ bỏ chương trình phát triển vũ khí hủy diệt, chấp nhận đền bù nhiều tỉ USD cho gia đình các nạn nhân trong vụ đánh bom chiếc máy bay của hãng hàng không PAN-AM (Mỹ) trên bầu trời Lốc-cơ-bai (Xcốt-len), mà Mỹ cáo buộc Li-bi là thủ phạm của vụ khủng bố này. Li-bi cũng cho phép dẫn độ một cựu nhân viên an ninh của Li-bi sang hầu tòa tại Xcốt-len và người này đã phải chịu án tù chung thân với tội danh là thủ phạm đánh bom trong vụ Lốc-cơ-bai. Khi quan hệ giữa Mỹ và Li-bi được cải thiện, lập tức các doanh nghiệp lớn của Mỹ, đặc biệt là các tập đoàn dầu mỏ Mỹ “tràn vào” Li-bi như để làm bù những ngày tháng đã mất do căng thẳng ngoại giao.
Câu nói “hớ” của đại diện Bộ Ngoại giao Mỹ đã bị phía Li-bi phản đối. Đại sứ Li-bi tại Oa-sinh-tơn (Washington) nói: “Chúng tôi muốn có quan hệ tốt với Mỹ nhưng không cho phép ai xúc phạm lãnh đạo nước tôi”. Vài ngày sau phát biểu của ông Crao-li, Bộ Ngoại giao Li-bi đã triệu đại diện ngoại giao của Mỹ tới để yêu cầu Oa-sinh-tơn xin lỗi. Bộ Ngoại giao Li-bi nói rằng “quan hệ ngoại giao, kinh tế Mỹ - Li-bi sẽ có những ảnh hưởng tiêu cực nếu Chính phủ Mỹ không đáp ứng lời yêu cầu trên”. Chủ tịch công ty dầu mỏ quốc doanh của Li-bi đã triệu tập lãnh đạo 5 công ty dầu mỏ lớn nhất của Mỹ đang kinh doanh tại Li-bi để cảnh báo rằng, những tuyên bố như trên có thể làm tổn hại lợi ích kinh doanh của Mỹ tại Li-bi.
Nhận thức rõ tác hại trong lời nói của mình, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Mỹ Crao-li cho biết trong tuần tới, bản thân ông và trợ lý Ngoại trưởng Mỹ về Trung Đông G.Pheo-man (Jeffrey Feltman) sẽ bay sang Li-bi để dàn hòa mọi chuyện và cải thiện quan hệ hai nước. Trước đó, ngày 9-3, ông Crao-li đã chính thức ngỏ lời xin lỗi Tổng thống M.Ca-đa-phi. Ông Crao-li nói những lời bình luận của ông không có ý định xúc phạm Tổng thống M.Ca-đa-phi. Ông Crao-li nói: “Những lời nhận xét của tôi không phản ánh chính sách của Mỹ và cũng không có ý xúc phạm ai. Tôi thành thật xin lỗi nếu có ai hiểu như vậy. Rất tiếc tuyên bố của tôi đã trở thành rào cản phát triển quan hệ giữa hai nước chúng ta”.
Chưa rõ lời xin lỗi của ông Crao-li có thật lòng hay chỉ vì những lợi ích quá lớn của Mỹ tại Li-bi mà ông phải chịu sức ép từ Oa-sinh-tơn. Tuy nhiên, lời xin lỗi này đã có tác dụng khi ngay lập tức làm dịu những căng thẳng ngoại giao giữa hai nước. Bộ Ngoại giao Li-bi ngày 10-3 ra tuyên bố cho biết Tơ-ri-pô-li chấp nhận lời xin lỗi cũng như sự hối tiếc sâu sắc của Bộ Ngoại giao Mỹ về những phát biểu không hay về Tổng thống M.Ca-đa-phi. Tuyên bố của Bộ Ngoại giao Li-bi nhấn mạnh: “Tơ-ri-pô-li hoan nghênh việc nối lại các chuyến thăm giữa các quan chức hai nước và khẳng định sẵn sàng thúc đẩy quan hệ song phương trên mọi lĩnh vực trong khuôn khổ tôn trọng lẫn nhau”. Tuyên bố của Bộ Ngoại giao Li-bi đã phát đi tín hiệu khép lại tranh cãi ngoại giao giữa nước này với Mỹ.
NGUYỄN HÒA