Đó là những hủ tục còn sót lại ở làng Ông Ka, thôn 5, Trà Bui, Bắc Trà My, Quảng Nam khiến những con người nơi đây mài mòn trong sự nghèo đói, lạc hậu...
Muốn vào làng phải băng qua một con suối lớn. Mùa khô mà nước duềnh doàng. Bình, phóng viên đài huyện, chỉ tay vào lùm cây lớn ven suối, cho biết: "Chỗ đó, tháng trước là chỗ mẹ con Diêu ở". Già làng Hồ Văn Lé, làng Ông Ka, thôn 5, Trà Bui - Bắc Trà My, Quảng Nam nói: "Nó làm chuyện bậy bạ, phải chịu thế thôi. Con nó chết rồi, cách đây hai tháng". Giọng ông có vẻ đanh thép khi nhắc đến chuyện Diêu.
Quê Diêu ở Trà Leng - Nam Trà My, Quảng Nam. Diêu buôn bán vặt xuống Trà Bui này, làm quen rồi có con với Hồ Văn Cấy, một thanh niên trong làng. Tới ngày Diêu sắp chuyển dạ, làng họp lại, hỏi con ai, sao không thấy cưới xin, Diêu khai con của Cấy. Cấy lắc đầu, quất ngựa truy phong. Thế là Diêu bị buộc tội chửa hoang, làng phạt phải nộp con heo lớn. Không tìm đâu ra tiền mua heo nộp phạt, Diêu phải ra suối mà sinh. Không cha mẹ, anh em, trong cái chòi rách nát mà người làng thấy thương tình dựng cho, trong đêm mưa gió tơi bời, Diêu đã sinh con. May mà có một cụ già lén người làng cho ít gạo, muối.
Vợ chồng chị Đinh Thị Ly và đàn con
Tin lan xuống huyện. Mấy cán bộ có trách nhiệm tìm đến, nói lý nói tình với già làng một buổi, già làng gật đầu cho Diêu vào làng, nhưng sau đó lại nói: "Không được, phải ba ngày nữa mới đủ một tháng". Diêu không cứu được con vì nhiễm trùng hậu sản. "Diêu đâu rồi?". "Nó bỏ về Trà Leng rồi". "Làng đuổi à?". "Ừ, mà... không, nó tự về". Lát sau, tôi bắt chuyện với một thanh niên trong làng, anh này thẳng băng: "Không đuổi cũng phải bỏ đi thôi, mấy ông già nói suốt ngày, chịu chi nổi".
Tôi nghĩ mãi về chuyện của Diêu khi đặt chân vào làng. Chưa đến một giờ đồng hồ có thể chạy xe máy từ huyện đến đây, không phải là nơi xa xôi hiểm trở cho lắm, nhưng tại sao nơi này được xem là cái "rốn" hủ tục của Quảng Nam? Ông Nguyễn Thành Hưng - Phó chủ tịch xã Trà Bui, cười: "Dân tộc nào cũng phát triển thì bàn đến xã hội văn minh làm gì! Thôn 5 toàn người Mơ nông, là nơi có nhiều hủ tục nhất xã. Chúng tôi tuyên truyền mãi, nhưng chẳng thấm vào đâu. Có người còn nói: "Bên này con suối là của người Mơ nông, bên kia là của người Ca dong, ngày xưa cắt máu ăn thề không lấn đất của nhau, bây giờ vẫn phải như vậy thôi".
Lời của anh Hưng cứ ám vào tôi khi thơ thẩn trong làng. Có điện, tivi, nhiều nhà trên vách dán đầy hình diễn viên Hàn Quốc rồi ca sĩ Mỹ Tâm, Đàm Vĩnh Hưng, xe máy dựng ở góc nhà, nhưng hình như trong những căn nhà ấy, quanh cái làng với gần 100 hộ dân xúm xít như cái bát úp trên đồi này, có cái gì đó nặng nề ụp xuống.
Ông Nguyễn Thanh Đoàn, được giới thiệu như người thông thái nhất làng, cười lộ cả hàm răng ăn trầu đỏ bầm: "Không bỏ tục lệ được đâu, xưa đến nay rồi". Hoa là con gái ông đang lúi húi nấu cơm. Tôi bảo ông gọi cô lên, ông lắc đầu: "Không được". "Cữ à?". "Ừ, nó đang đến tháng. Đàn bà đến ngày đó là không được sang nhà người khác, không được bước lên nhà trên". Tôi xuống bếp. Hoa lấy tay che mặt, nhất quyết không cho chụp ảnh. Tôi quay lui, nghe sau lưng mình như có tiếng thở dài.
Cạnh nhà Hoa là nhà chị Thu. Sinh con được gần 20 ngày, nhưng chị Thu không được uống nước sạch mà phải mệt mỏi băng sang núi bên kia, múc nước uống ở cái khe khác. "Già làng không cho anh à. Ai cũng vậy thôi, không riêng gì em đâu". Thì ra luật ở đây là con chưa rụng rốn, vợ chồng chưa mổ heo cúng đặt tên con, thì dứt khoát không được uống nước chung với làng, bởi "con ma nó chưa ra khỏi đứa bé, uống chung, cho con bú, nó nhập vào chết cả làng à?" - lại ông Lé trợn mắt, ngoảnh mặt nói. Cách đây ba năm, dự án nước sạch được kéo về từ ngọn đồi sau lưng làng. Nước chảy đến nơi, cán bộ dự án chưng hửng khi cả làng không ai thèm uống. "Nước đó ở rừng ma đấy, uống sao được, ông bà quở chết".
Bé Đinh Thị Loan, năm tuổi, học sinh Trường mẫu giáo Tuổi Thơ, bị sốt, bại liệt cả hai chân từ tháng 4/2008. Cha mẹ em đưa đi điều trị, thấy không thuyên giảm, đưa về. Các cô giáo của trường nơi bé học đã kiên trì vận động, kêu gọi giúp đỡ. Đầu năm 2009, Văn phòng dự án Tầm nhìn thế giới tại huyện Bắc Trà My đã về tận nơi, tìm hiểu sự việc và đồng ý hỗ trợ toàn bộ chi phí điều trị. Trong thời gian điều trị tại Trung tâm phục hồi chức năng Quảng Nam, một số nhân viên y tế người nước ngoài thuộc Tổ chức Global Volunteer Network – Vietnam (gọi tắt là GVN – Vietnam) đang làm việc tình nguyện tại đây đã nghiên cứu hồ sơ bệnh án của Loan, phát hiện Loan bị viêm tủy cột sống. Họ thống nhất với tổ chức Tầm nhìn thế giới tài trợ chi phí chuyển Loan ra các bệnh viện có chuyên môn kỹ thuật cao tại Đà Nẵng để điều trị. Nhưng khi chưa kịp chuyển viện thì cha mẹ Loan đã tự ý đưa em về nhà. Chị Đinh Thị Ly - mẹ của Loan, nói: "Chữa miết, không hết, về thôi".
Tháng năm vừa qua, các nhân viên trên lại tiếp tục thuyết phục cha mẹ Loan. Khi tôi đến, bé Loan vẫn ở đây, đang nằm trên võng, thấy người lạ là khóc ré lên. "Thôi, chỉ trông cho nó chết cho khỏe" - chị Ly nói tỉnh bơ. Hai vợ chồng, năm đứa con nheo nhóc. Có lẽ gánh nặng cơm áo đã khiến các bậc làm cha mẹ mất hết kiên trì giành giật sự sống cho con?
Tôi quay về thị trấn, chỉ cần vượt qua một quãng đồi và một cây cầu treo qua sông Tranh, thế mà chỗ này rộn ràng huyên náo, còn chỗ kia vương vất khói lam chiều như một nét vẽ buồn tênh với những người phận người phụ nữ đầy khó nhọc. Tôi về lật sổ, đọc những con số nhảy múa như nhức mắt: chị Thu, 27 tuổi, bốn con; em Tâm, 26 tuổi, bốn con; chị Ly, 40 tuổi, năm con; bà Phúc 46 tuổi, bảy con... Cả làng, không ai học hết lớp 9. Con gái, có chồng trễ nhất là 18 tuổi...
Ghi chép của Mộc Miên