Giống đào quý có nguy cơ mai một...
Ai đã từng được ăn quả đào Mẫu Sơn (dân gian hay gọi là đào tiên) sẽ không thể quên được hương thơm và vị ngọt lưu luyến ấy. Nhưng đó là chuyện của mấy chục năm trước, khi quả đào Mẫu Sơn to bằng cái bát con, cứ 3, 4 quả là được 1kg. Nhiều năm qua, do sự thoái hóa giống, bị lai tạp với giống đào đắng, không được chăm sóc, nhân giống đúng cách... đào Mẫu Sơn ngày càng nhỏ đi, cằn cỗi, bị sâu bệnh tàn phá, mất dần giá trị. Nhiều nơi, đào Mẫu Sơn không còn chỗ đứng, bị thay thế bằng ngô, sắn...
Hơn nữa việc nghiên cứu về các biện pháp kỹ thuật thâm canh, cải tạo vùng đào Mẫu Sơn chưa hệ thống, chưa có tuyển chọn, phục hồi giống đào Mẫu Sơn. Các giống đào nhập nội đưa vào Mẫu Sơn như Eardy Grand, Flora Prince, Maravilha chưa phát huy được tác dụng. Giai đoạn 1998-2002, đã có một dự án thuộc Chương trình nông thôn miền núi được triển khai tại xã Mẫu Sơn, huyện Lộc Bình nhằm khôi phục 2 ha đào Mẫu Sơn. Tuy nhiên, những kết quả đạt được chưa như ý muốn, năng suất còn thấp, quả nhỏ, nhiều sâu bệnh.
Sẽ trở thành cây chủ lực trong xóa đói giảm nghèo
Trong lúc diện tích cây đào Mẫu Sơn đang dần bị thu hẹp nhường chỗ cho những nương ngô, nương sắn thì Đề tài “Nghiên cứu tuyển chọn, nhân giống và kỹ thuật thâm canh cải tạo vùng đào đặc sản ở khu du lịch Mẫu Sơn-tỉnh Lạng Sơn”, do ThS Nguyễn Thị Thu Châu (làm chủ nhiệm) và các nhà khoa học thuộc Trung tâm Sinh học Thực nghiệm - Bộ Khoa học và Công nghệ đã kịp thời vào cuộc. Các nhà khoa học đã tìm đến các thôn, bản, trồng nhiều đào nhất của núi Mẫu Sơn và tìm hiểu về các nguyên nhân làm thoái hóa giống đào. Nhận thấy đây là đề tài có tính ứng dụng cao, sự thành công của nó có tác động trực tiếp đến đời sống xã hội của bà con dân tộc vùng sâu, vùng xa, cùng với những căn cứ khoa học thuyết phục và quyết tâm phục hồi đào Mẫu Sơn, đề tài đã được Bộ Khoa học và Công nghệ phê duyệt với tổng kinh phí hơn 500 triệu đồng, thực hiện từ năm 2007-2009. Triển khai đề tài, các nhà khoa học đã hướng dẫn bà con ở thôn Khuổi Cấp (xã Mẫu Sơn, huyện Lộc Bình), thôn Pắc-Đây (xã Công Sơn, huyện Cao Lộc) những biện pháp kỹ thuật thâm canh cải tạo vườn đào rất đơn giản như đốn tỉa (cành, quả); ghép cải tạo vườn đào cũ; bón phân đúng, đủ; phòng trừ sâu, bệnh bằng biện pháp bẫy bả sinh học... Thành công ban đầu sau 2 năm thực hiện mang lại kết quả khả quan: đào ra quả gối vụ liên tục, quả to và sai, ít sâu bệnh, chất lượng cao (thay vì cứ một vụ ra quả lại một vụ mất mùa như trước).
Thông qua sự phối hợp giữa Hội Giống cây trồng Việt Nam, Cục Trồng trọt, các Sở, ngành tỉnh Lạng Sơn, đề án đã phục hồi giống đào đầu dòng, tuyển chọn được 16 cây đầu dòng bản địa, có khả năng sinh trưởng tốt, cho năng suất cao, phục vụ tốt cho công tác nhân giống vô tính và khôi phục phát triển vùng đào đặc sản Mẫu Sơn. Theo bà Nguyễn Thị Thu Châu, điều chắc chắn với sự nhân rộng giống đào Mẫu Sơn trong thời gian tới, sẽ trở thành cây xóa đói, giảm nghèo chủ lực cho đồng bào dân tộc Dao nơi đây, góp phần tích cực trong phát triển khu du lịch sinh thái ở Mẫu Sơn.
Hoàng Lê