Dư luận chỉ là dư luận
Hơn 8 tháng bị bắt giữ tại Trung Quốc, Giám đốc Rio Tinto chi nhánh Thượng Hải cùng ba nhân viên khác bị kết án từ 7 đến 14 năm tù cho tội hối lộ và làm gián điệp kinh tế. Tạp chí Business Spectator bình luận, những người này đã phải trả một cái giá quá đắt vì làm nhầm việc tại thời điểm không đúng. Những bản án trên có thể hoặc không thể được biện hộ, nhưng dường như những nhân viên của Rio Tinto bị chọn "làm vật tế thần" vì chính công ty mà họ làm việc, chứ không phải là vì những vi phạm của họ - điều được cho là chuyện bình thường ở Trung Quốc.
Nhiều người thì cho rằng, ở Trung Quốc nơi các mối quan hệ đóng vai trò sống còn, luật pháp không rõ ràng và đầy rẫy cạm bẫy. Vụ án Rio Tinto đã phơi bày môi trường kinh doanh đầy rủi ro và không minh bạch tại thị trường này. Đây là "câu chuyện cảnh giác" cho các doanh nhân nước ngoài đang hy vọng lợi dụng sự trỗi dậy về kinh tế của Trung Quốc, đồng thời là lời cảnh báo đối với các công ty tham gia những lĩnh vực "nhạy cảm" như năng lượng, cung cấp nguyên liệu mà Bắc Kinh xem là chiến lược.
Giá thép... mới là chuyện lớn
Tuy nhiên, ngay sau ngày phiên tòa kết thúc, tờ Le Monde (Pháp) đưa ra nhận xét, vụ việc thực chất chỉ là một phần của cuộc chiến kéo dài từ hơn một năm nay giữa các nhà sản xuất thép với ba tập đoàn khai thác quặng lớn nhất nhì thế giới là Vale (Brazil), BHP Billiton (liên doanh Anh-Australia) và Rio Tinto (Australia).
Từ nhiều thập kỷ nay, vào mùa thu hàng năm, các nhà sản xuất và các công ty khai thác mỏ lại ngồi với nhau để thảo luận, ấn định giá áp dụng trong năm tới cho khoảng 1 tỷ tấn sắt thép trao đổi trên toàn thế giới. Nhưng vài năm gần đây, nhu cầu thép của Trung Quốc đã ảnh hưởng tới truyền thống này. Giữa thời điểm khủng hoảng, nhu cầu các nơi giảm, riêng Bắc Kinh vẫn đẩy mạnh nhập khẩu quặng để sản xuất thép. Các mỏ được khai thác hết công suất mà vẫn không đáp ứng đủ nhu cầu thị trường khiến cho giá cả tăng không ngừng.
Các công ty khai thác mỏ giờ đây không còn thích cái giá hợp đồng 60 USD/tấn cho cả năm nữa, vì giá thị trường đã lên đến 140 USD/tấn.
Các nhà khai thác mỏ muốn thay vì ấn định giá hàng năm, thì sẽ ấn định giá theo quý. Cách làm ăn "nắm đằng chuôi" của các tập đoàn khai thác khiến cả Trung Quốc và châu Âu đều không hài lòng. Đặc biệt, Trung Quốc phải nhập đến 70% nhu cầu sắt thép trong nước.
Vụ Rio Tinto có thể chỉ là sự trùng hợp ngẫu nhiên, nhưng cũng có thể không nằm ngoài những tính toán. Người ta nói rằng, đây là sự trả đũa hay phản ứng đầu tiên của Trung Quốc cho việc Rio Tinto đã không nhân nhượng giá quặng và thoái thác một thỏa thuận về vốn với các nhà sản xuất nước này.
Theo tờ Australian mới đây, phản ứng kế tiếp là Hiệp hội Sắt-Thép Trung Quốc (CISA) đang kêu gọi tẩy chay ba nhà khai thác quặng sắt lớn nhất trên thế giới này trong vòng 2 tháng, để phản đối độc quyền giá. Hãng truyền thông quốc gia Australia (ABC) nhận định, căng thẳng giữa Australia và Trung Quốc đang gia tăng vì giá quặng sắt vẫn tăng nhanh chóng. Tất nhiên, Australia phủ nhận Rio, BHP và Vale đang cùng nhau giữ thế độc quyền, mà nói Trung Quốc nên hiểu những động lực của thị trường. Họ cho rằng, thực tế có tình trạng cầu vượt quá cung, vì hiện nay, không chỉ Trung Quốc có nhu cầu lớn về quặng sắt mà cả châu Á đang trong bối cảnh đặc biệt ưu tiên đầu tư cho cơ sở hạ tầng. Vì thế Australia là nhà cung cấp có nhiều lợi thế nhất.
Trong khi Nhật Bản và Hàn Quốc đành thông báo chấp nhận mức giá trong năm nay, tăng thêm tới 90% thì Trung Quốc - với tư cách một khách hàng lớn nhất thế giới vẫn yêu cầu phải được quyền bảo đảm quyền lợi của các nhà sản xuất thép trong nước thông qua đàm phán.
Ở tầm lớn hơn, châu Âu đang tìm mọi cách để ngăn chặn Rio Tinto, BHP Billiton và Vale liên kết tạo hai cực chi phối giá cả và thị trường sắt thế giới. Tuy nhiên, các chuyên gia kinh tế nhận định, trò chơi "mèo vờn chuột" giữa các đấu thủ chính trên võ đài sắt thép thế giới vẫn chưa thể đến hồi kết.
An Sinh