Hôm qua là sân khấu…
NSƯT Thanh Thanh Tâm bật khóc vì không kìm được nỗi đau: “Nội mất rồi, nếu có vai nào đó con muốn học, thì con sẽ học ai?”. Nhiều năm nay, NSND Phùng Há vẫn là điểm tựa nghề nghiệp cho các thế hệ nghệ sĩ cải lương, khi đau đầu với vai diễn nào đó họ có thể chạy đến tìm bà học hỏi.
Có thể nói, cuộc đời và sự nghiệp của NSND Phùng Há (tên thật Trương Phụng Hảo) gắn liền với giai đoạn hình thành và phát triển của nghệ thuật cải lương Nam Bộ.
Bố mất từ năm 9 tuổi, trải qua một tuổi thơ cơ cực, người nghệ sĩ này từng phải đi đóng gạch phụ mẹ. Năm 13 tuổi, Phùng Há được ông bầu của gánh hát Tái Đồng Ban phát hiện giao cho vai diễn đầu tiên là Giả Thị trong vở tuồng Hoàng Phi Hổ Quy Châu của tác giả Nguyễn Công Mạnh.
NSND Phùng Há. Ảnh: Gia đình nghệ sĩ cung cấp
Chỉ một năm sau, bà đã đảm nhận đào chính với nhiều loại vai khác nhau: bi, hài, văn, võ cho đến cả kép võ (giả trai). Nhiều vai diễn của bà đến nay vẫn là mẫu mực cho các nghệ sĩ cải lương học hỏi, như Lữ Bố trong Phụng Nghi Đình, Nguyệt trong Tô Ánh Nguyệt, Thúy Kiều trong Kim Vân Kiều, Lựu trong Đời cô Lựu, Nguyệt Nga trong Lục Vân Tiên – Kiều Nguyệt Nga, Dương Quý Phi trong Tình sử Dương Quý Phi…
Sinh thời, vai diễn nào, dù là chính hay phụ, bà đều diễn tròn vai và hết mình để phục vụ khán giả. NSƯT Thanh Thanh Tâm chia sẻ: “Nội có một sức sống rất mãnh liệt với nghề. Chưa bao giờ tôi thấy sự mệt mỏi vì nghề trong mắt nội cả. Sau này dù đã tuổi già sức yếu nhưng khi ai đó chạy đến hỏi nội vai cần diễn ra làm sao, nội liền đứng dậy ngay”.
Chị giải thích, các nghệ sĩ cải lương gọi bà là vị tổ sống bởi “khi ra hát thì phải khấn tổ nghề, nhưng muốn hát cho hay thì phải nhớ đến bà”. Gần một thế kỷ gắn bó với nghề, bà đã góp phần đào tạo những thế hệ nghệ sĩ từ lớp thành danh trước năm 1975 như Thanh Nga, Bạch Tuyết, Thanh Sang, Thanh Thanh Hoa, Nam Hùng… cho đến các nghệ sĩ nổi tiếng sau này như Vũ Linh, Kim Tử Long, Thanh Thanh Tâm, Thoại Mỹ…
… hôm nay là cửa thiền
Những năm vinh quang và danh tiếng của bà, có thể nói, dài hơn bất kỳ nghệ sĩ nào trong nghệ thuật cải lương. Nhưng cuộc đời riêng của bà vẫn lắm nỗi buồn phiền và không nhiều hạnh phúc.
Các nghệ sĩ cải lương cố gắng ghi nhớ khuôn mặt vị tổ của mình lần cuối. Ảnh: Gia Tiễn
Ít ai biết, người chồng đầu của bà là ông Lê Công Phước, tức Bạch công tử được nhắc tới trong giai thoại “Hắc – Bạch công tử xài tiền như nước”.
Người chồng thứ hai là ông Nguyễn Bửu, thân sinh của tướng Nguyễn Khánh dưới chế độ Sài Gòn cũ. Người con gái duy nhất với ông Nguyễn Bửu cũng mất sau khi bà chia tay ông, nên bà sống cùng với các cháu và con trai nuôi là NSƯT Nam Hùng.
Mười mấy năm nay, bà lui về sống trong ngôi chùa - nghĩa trang Nghệ sĩ - do bà vận động thành lập. Chùa có treo đôi câu thơ “Hôm qua là sân khấu, hôm nay là cửa thiền”, âu cũng là tâm niệm sống của bà khi rời xa ánh đèn sân khấu.
Những năm cuối đời, bà tích cực làm từ thiện và tiếp tục có những đóng góp cho nghệ thuật cải lương như góp phần thành lập viện dưỡng lão dành cho các nghệ sĩ nghèo, neo đơn ở quận 8, TP HCM.
Những lần các thế hệ nghệ sĩ về mừng sinh nhật thượng thọ, bà bảo không muốn lấy tiền, quà mà yêu cầu đóng góp vào quỹ cứu trợ. Cách đây hơn hai tháng, trong lần mừng sinh nhật thượng thọ 99 tuổi vào ngày 30/4, bà còn dậy sớm để kịp chuyến đi làm từ thiện ở Bù Đăng, Bình Phước. “Tâm nguyện của bà dành cho người nghèo và những nghệ sĩ nghèo còn nhiều lắm, bà muốn lập một ký nhi viện chăm sóc con em các nghệ sĩ”, NSƯT Nam Hùng kể.
Nhưng không còn kịp nữa. Trong căn nhà cấp bốn đơn sơ khuất sau khuôn viên chùa, bà nằm trên chiếc giường nhỏ, xung quanh là những bông hồng vàng và trắng, an nhiên như một giấc ngủ dài.
Lễ tang NSND Phùng Há, do chủ tịch UBND TP HCM Lê Hoàng Quân làm trưởng ban tổ chức, sẽ được UBND, Sở VH - TT - DL và Hội Sân khấu TP HCM tổ chức trang trọng. Lễ truy điệu sẽ diễn ra vào lúc 7h ngày 10/7, sau đó thi hài được an táng tại nghĩa trang Nghệ sĩ.
