Sử cũ chép rằng, ngoài tài cầm quân đánh giặc, vua Trần Nhân Tông (1258-1293, vị vua từng 2 lần đánh thắng quân Nguyên) còn có thú chơi lan. Vườn lan của nhà vua có hàng trăm loại lan quý hiếm, được gọi là "Ngũ bách lan viên". Ngay đến cả sứ nhà Nguyên khi đến "Ngũ bách lan viên" cũng trầm trồ thán phục. Khi vua Trần Nhân Tông rời ngôi báu, theo chân Đức Phật Thích Ca tu hành trên núi Yên Tử (tỉnh Quảng Ninh), một đêm, trong giấc mộng giữa chốn thâm sơn, Ngài thấy một người đem đến dâng một giò lan rất đẹp. Hôm sau, khi đi vào khe núi, Ngài bắt gặp một giò lan đẹp thanh khiết y như trong mộng. Đời sau gọi loài lan ấy là lan Trần mộng, tức giấc mộng Vua Trần.
Câu chuyện trên chỉ là một ví dụ nhỏ cho thấy từ hàng ngàn năm nay, người Việt đã chơi lan, loài hoa luôn được coi là loài hoa thanh quý, bất phàm.
Từ xưa, người Việt Nam đã chia lan làm ba loại: phong lan, địa lan và thạch lan. Với người phương Tây, ngay từ những người đầu tiên đặt chân đến Việt Nam, hoa lan Việt Nam đã thu hút họ một cách đặc biệt. Nhà truyền giáo Bồ Đào Nha, Joannis de Loureiro đến miền Nam Việt Nam từ năm 1743, ông sống ở đây một thời gian khá dài. Trở về Lisbon, ông đã cho in cuốn Cây cỏ Nam kỳ vào khoảng những năm 1790. Trong các mô tả của mình, ông đã nói về hai loài lan độc đáo của Việt Nam, theo cách gọi của người bản xứ là loài Giáng hương và Mao tử.
Những mô tả đầu tiên đó thôi thúc trí tò mò của các nhà thực vật Tây phương. Năm 1821-1822, nhà giải phẫu và thiên nhiên học George Finlayson (Pháp) đã đến Đông Dương. Sau chuyến đi này, ông lấy tên mình để đặt cho một loài lan ông phát hiện tại Việt Nam: lan Cynbidium finlaysoniaum.
Năm 1913, giới nghiên cứu thực vật châu Âu đã thực sự bị một "cú sốc" khi một sĩ quan Pháp ở Việt Nam đưa về một đặc sản: cây Paphiopedium delenatii - người Việt Nam gọi là lan nữ hài hồng. Khát khao được sở hữu loài hoa lạ này nhiều người mang nó từ nước này qua nước khác trái phép, không ít người đã phải chịu những khoản phạt nặng nề vì vi phạm Công ước quốc tế về bảo vệ các giống quý hiếm. Tình trạng này chỉ chấm dứt khi người ta tìm ra cách nhân giống rộng rãi.
Đã qua hàng thế kỷ tìm kiếm, rất nhiều nhà thực vật học, nhà sưu tầm lan đã đến Việt Nam, chưa bao giờ, các họ hết ngạc nhiên về sự phong phú về các loài hoa lan trên đất nước hình chữ S. Kèm theo đó là nhiều câu chuyện ly kỳ về những loài kỳ hoa dị thảo.
Người có công đưa nhiều loài hoa lan Việt Nam vang danh thế giới là là Giáo sư Leonid V. Averyanov, người Nga. 15 năm qua, ông đã băng rừng, vượt suối đến tận những nơi xa xôi nhất của Việt Nam. Một trong những phát hiện chấn động giới chơi lan là tháng 10/1995, Giáo sư Averyanov cùng các cộng sự đã tìm thấy một loài lan chưa từng biết tới ở vùng núi Cao Bằng, một tỉnh giáp Trung Quốc. Đó là một loài hoa vàng rực, kích cỡ cây hoa rất lớn so với thân cây. Liên tưởng đến mái tóc vàng của người vợ, Giáo sư đã lấy tên người vợ là Hellen để đặt cho loài hoa đó. Tên khoa học của loài lan mới lạ này là Paphiopendium helenae.
Không ít người Việt được thế giới ghi danh vì phát hiện những loài lan mới. Vào trang tìm kiếm Google, đánh dòng chữ "tuananh", kết quả về một loài lan sẽ hiện ra, Dendrobium tuananhii. Loài lan này được một người chơi lan tên Trần Tuấn Anh tìm ra ở vùng Tây Bắc, "Tuấn Anh" trở thành tên quốc tế của loài hoa này.
Giở những cuốn từ điển về hoa lan, rất nhiều tên hoa lan đã được quốc tế hóa từ tên những vùng đất Việt Nam: Anoecttochilus chapaensis - loài hoa tìm được ở Sa Pa, Bulbophyllum bariense - Bà Rịa - Vũng Tàu, Bulbophyllum dalatense - Đà Lạt, Dendrobium langbianense - Lang Biang (cao nguyên Lang Biang, tỉnh Lâm Đồng), Dendrobium nhatrangense - Nha Trang...
Tự hào về những loài lan Việt, có nhà nghiên cứu đã ghép tên 24 loại hoa lan thành một bài thơ mang âm hưởng thơ Đường luật: “Ngọc điểm, Long tu, Nhất điểm hồng/Mặc lan, Ý thảo, Tục đoạn lông/Huyết nhung, Phượng vĩ, Hàm lân cứng/Hạc đính, Hoàng long, Thanh đạm trung/Trân châu, Gấm đất, Chu đinh tím/Bạch diệp, Luân trần, Mao Tuyết nhung/Dã hạc, Giáng hương, Hồng câu thảo/Thủy tiên, Hạc vĩ, Bạch huệ đồng”.
Theo Giáo sư Leonid V. Averyanov, Việt Nam có khoảng trên 1.000 loài lan, trong đó có nhiều loài đặc chủng, không tìm thấy ở bất kỳ nơi nào trên thế giới. Trần Tuấn Anh, người được giới chơi lan toàn cầu biết tới với loài lan Dendrobium tuananhii cho rằng, Việt Nam thuộc vào những nước phong phú về lan nhất thế giới. Anh đưa ra con số khiêm tốn hơn: khoảng hơn 800 loài.
Nhiều loài lan vẫn "mai danh ẩn tích" giữa rừng sâu. Đó là thách thức với các nhà sưu tầm, là kho báu nguồn gen của Việt Nam - xứ xở hoa lan, như nhiều nhà nghiên cứu vẫn gọi.