Theo quy định thì việc xét tặng danh hiệu này sẽ được tổ chức 2 năm/lần và sẽ công bố vào dịp Quốc khánh 2.9. Nhưng từ lần xét tặng lần 6 vào năm 2007, đến nay, việc làm thủ tục, hồ sơ từ các cấp cơ sở mới được tiến hành cho đợt thứ 7. Tuy nhiên, quá trình xem xét hồ sơ dựa trên Thông tư 06 vẫn còn rất nhiều lúng túng và có nguy cơ không kịp cho đợt phong tặng năm nay... Vậy, vướng mắc ở đâu?
Đạo đức hay huy chương?
Thông tư 06 quy định tiêu chuẩn đối với NSND, NSƯT là phải có ít nhất 2 giải Vàng Quốc gia hoặc quốc tế. Giải Vàng quốc gia là giải Bông Sen Vàng (đối với điện ảnh, truyền hình) và Huy chương Vàng (đối với các loại hình nghệ thuật biểu diễn). Các giải Vàng của các liên hoan, hội diễn khác thì tùy thuộc hội đồng xét giải các cấp quy đổi. Như vậy, có thể hiểu, đối với các giải Vàng, giải Bạc của LH Phim truyền hình, giải Cánh diều của Hội điện ảnh... được tổ chức hằng năm, còn phải chờ hội đồng xét duyệt quy đổi. Việc quy đổi này cũng không dễ dàng chút nào vì với thành tích cá nhân thì rõ rồi, nhưng với những tác phẩm đoạt giải là thành tích chung của cả một tập thể thì quy đổi ra sao? Nếu chỉ có những người giữ, đảm nhiệm những vai trò, vai diễn chính tác phẩm mới được công nhận thì có lẽ chưa được hợp lý, nhất là đối với một dàn nhạc giao hưởng chẳng hạn.
Thứ trưởng Bộ VHTTDL Lê Tiến Thọ khẳng định: “Tiêu chuẩn để xét tặng danh hiệu NSND, NSƯT được quy định trong Thông tư 06 rất rõ ràng, trong đó giải thưởng (huy chương) chỉ là một trong những tiêu chuẩn để xét. Theo tôi, những tiêu chuẩn như trung thành với Tổ quốc; có phẩm chất đạo đức tốt, có tài năng nghệ thuật xuất sắc, tiêu biểu cho ngành nghệ thuật; có uy tín nghề nghiệp, gương mẫu, tận tụy với nghề; có tinh thần phục vụ nhân dân; được đồng nghiệp và nhân dân mến mộ... đó mới là những tiêu chuẩn “cứng”.
Nếu như người nghệ sĩ đàn hay, hát giỏi nhưng được cử đi phục vụ nhân dân ở vùng nông thôn, vùng sâu thì lại luôn tìm cách thoái thác, vậy thì có xứng đáng được danh hiệu hay không? Hoặc có nghệ sĩ có tài năng thật đấy, có nhiều “fan” thật đấy, nhưng nếu được mời diễn ở đâu thì lại đòi tiền công cao ngất ngưởng, thiếu sự tôn trọng với đồng nghiệp, thậm chí với cả “fan” của mình... liệu có xứng đáng? Do vậy, chúng ta phải nhìn toàn bộ tổng thể tiêu chuẩn chứ không thể chỉ nhìn vào số lượng huy chương. Trong trường hợp có giải chung thì sẽ được quy đổi, quy đổi theo hình thức nào thì đã có văn bản hướng dẫn cụ thể rồi. Các giải khác của các hội chuyên ngành như Giải Cánh diều của Hội Điện ảnh chẳng hạn thì chỉ được tính như một thành tích thêm vào thôi chứ không thể coi như là một giải quốc gia”.
Khó có tiêu chuẩn chung
Đối tượng được xét tặng danh hiệu có thể thấy rất đa dạng: Nghệ sĩ nói chung, bao gồm diễn viên: Tuồng, chèo, cải lương, kịch dân ca, kịch nói, kịch câm, nhạc kịch, múa rối, xiếc, hát, múa, ngâm thơ, nhạc công...; Đạo diễn của các bộ môn nói trên, biên đạo múa, quay phim, họa sĩ tạo hình con rối, phát thanh viên... Kể cả những đối tượng nêu trên, nếu vì yêu cầu và nhiệm vụ được điều động làm công tác giảng dạy, nghiên cứu, quản lý lĩnh vực nghệ thuật. Như vậy, có thể nói đối tượng phạm vi điều chỉnh của thông tư xét tặng danh hiệu rất rộng lớn, đa dạng. Riêng điều này cũng đã là một khó khăn cho các hội đồng xét tặng bởi mỗi ngành nghệ thuật có một đặc thù riêng. Mặc dù nói huy chương chỉ là một trong 5 tiêu chuẩn nhưng nó lại là tiêu chuẩn duy nhất mang tính chất định tính. Do vậy, để tránh những trường hợp đánh giá, giới thiệu chủ quan, dường như tiêu chuẩn này được các đơn vị coi là tiêu chuẩn chính đầu tiên để đưa vào danh sách “đề cử”.
Nói đến chuyện huy chương thì lại phải nói đến thực tế: Các nghệ sĩ tự do, các nghệ sĩ hoạt động ngoài đơn vị công lập thì cơ hội tham gia các kỳ hội diễn, liên hoan để giành giải là rất ít. Các nghệ sĩ công lập được đoàn cử đi tham gia các cuộc liên hoan, hội diễn (trong và ngoài nước) bằng ngân sách, còn nghệ sĩ của các đoàn ngoài công lập, các nghệ sĩ tự do phải tự túc kinh phí, tự lo thủ tục ... Bên cạnh đó, việc sắp xếp thời gian để tham gia các kỳ liên hoan đó cũng không dễ dàng gì. TP.Hồ Chí Minh, ĐBSCL là nơi có nhiều đơn vị nghệ thuật ngoài công lập – các đơn vị này đóng góp rất đáng kể cho sinh hoạt văn hóa tinh thần ở địa phương, nhưng qua các kỳ hội diễn, liên hoan do Bộ VHTTDL hay các hội VHNT chuyên ngành tổ chức, thì số lượng đơn vị tham gia ở hai địa bàn này không phản ánh đúng với tiềm năng hiện thực. Ấy là chưa kể có những kỳ liên hoan, hội diễn quy định chỉ có các đoàn nghệ thuật công lập được tham gia.
Một băn khoăn nữa được nhiều người quan tâm và đóng góp ý kiến khi xây dựng Thông tư 06 nhưng cũng chưa được điều chỉnh: Đó là việc áp dụng tiêu chuẩn chung (về số lượng giải thưởng, thời gian công tác) cho tất cả các loại hình nghệ thuật là điều bất hợp lý. Ví dụ: Tiêu chuẩn về thời gian hoạt động và thành tích của nghệ sĩ múa cũng bằng các nghệ sĩ khác là không thực tế vì ai cũng biết là cuộc đời hoạt động của một nghệ sĩ múa chỉ kéo dài chừng chục năm, ấy là chưa kể nghệ sĩ múa ba lê – VN chưa có giải thưởng nào dành cho bộ môn nghệ thuật này. Bên cạnh đó, Thông tư cũng quy định: Không giới thiệu và đề nghị xét danh hiệu NSND, NSƯT cho các cá nhân đã nghỉ hưu mà trước đó đã được tham gia xét tặng nhưng không đạt và trong thời gian nghỉ hưu không có những hoạt động nghệ thuật tiêu biểu, xuất sắc theo quy định về tiêu chuẩn NSND, NSƯT.
Trao đổi với PV về vấn đề này, Thứ trưởng Lê Tiến Thọ cho biết: “Đã qua 6 lần xét tặng, do vậy, những đối tượng về hưu cũng đã được cân nhắc qua những lần trước rồi. Tất nhiên cũng sẽ có những trường hợp đặc biệt nếu như khi về hưu rồi họ vẫn hoạt động tích cực, cống hiến cho nghệ thuật... thì họ vẫn có quyền làm hồ sơ và hội đồng phải có trách nhiệm xem xét. Không thể cứng nhắc một cách quá đáng trong việc xét phong danh hiệu. Hơn nữa, các nghệ sĩ hoạt động trong hệ thống nhà nước (sự nghiệp) mới có chuyện về hưu còn các nghệ sĩ tự do làm gì có chuyện về hưu...”. Tuy thế, nhưng có lẽ, khi xét các trường hợp này, các cấp hội đồng cũng sẽ không thể xét một cách chủ quan được mà lại phải dựa trên tiêu chuẩn định tính đó là huy chương. Và như thế, câu chuyện lại trở về với vấn đề làm thế nào để họ có được những tấm huy chương mang tính quốc gia?
Cũng bởi khó có tiêu chuẩn chung như vậy nên đã có ý kiến cho rằng, cần phải có phụ lục hướng dẫn kèm theo cho từng bộ môn nghệ thuật, nhưng Thông tư 06 không thể hiện điều này. Được biết, hiện nay, việc xét tặng đang được tiến hành ở cấp cơ sở, sau đó, hội đồng các cấp có trách nhiệm thông báo công khai kết quả xét trong cơ quan, đơn vị, cá nhân thuộc phạm vi quy định trong thời hạn 10 ngày làm việc và thông báo bằng văn bản những trường hợp không đủ điều kiện, tiêu chuẩn; Xử lý dứt điểm, có kết luận những khiếu nại (nếu có) trước khi gửi hồ sơ các trường hợp đủ điều kiện lên hội đồng cấp trên. Như vậy, từ nay đến lúc công bố danh sách những nghệ sĩ được phong tặng danh hiệu NSND, NSƯT của năm 2011 chỉ còn hơn 4 tháng nữa. Liệu thời gian đó có đủ để cho các cấp hội đồng xem xét một cách kỹ lưỡng? Nếu không thì việc phong tặng danh hiệu năm nay liệu có lại lỡ dịp?
Trương Hoàng