TS.LS Phan Trung Hoài
Góc độ của một luật sư, ông giải thích chuyện này như thế nào?
Tội phạm sát nhân, nạn bạo hành, đặc biệt là do bộc phát mà phạm tội ngày càng tăng đến mức lo ngại. Năm 2008, có hơn hai chục ngàn vụ tội phạm trật tự xã hội bị khởi tố và điều tra, phần lớn là các tội phạm xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự.
Độ tuổi của tội phạm khá trẻ, có vụ giết người mà tất cả các bị cáo đều trong độ tuổi vị thành niên. Môi trường, hoàn cảnh xã hội và các điều kiện khác tác động làm sai lệch nhân cách cá nhân từng người. Kinh tế phát triển, diện mạo đô thị khởi sắc, nhưng đi cùng nó là phân hóa giàu nghèo.
Một bộ phận giàu lên rất nhanh, nhu cầu hưởng thụ cao, trong khi số khác phải gắng gượng qua ngày. Xã hội hiện phát triển nhanh, đa dạng, kéo theo nhiều mầm mống tội phạm. Các hình thức giải trí, sinh hoạt… của một bộ phận trẻ bị dịch chuyển theo hướng tiêu cực tạo ra tâm lý bất cần. Loại tội phạm này theo tôi có nguyên nhân do biến dạng quan điểm cá nhân.
Nhiều nhà giáo dục, nhà tâm lý thường lý giải sự xuống cấp của đạo đức, sự chi phối của những yếu tố văn hóa dẫn đến sự trẻ hóa tội phạm. Theo ông, còn có nguyên nhân nào khác?
Trong một chừng mực nào đó, ngoài các yếu tố hoàn cảnh, trạng thái tâm lý, có một phần do sự thiếu thận trọng của nạn nhân: say rượu, vô ý, hoặc tự tin thái quá vào sự an toàn của cá nhân và trật tự công cộng.
Mặt trái của công nghiệp hóa là giới trẻ nông thôn bị cuốn vào lối sống đô thị một cách non nớt, thiếu sự chuẩn bị và nảy sinh hành vi phạm tội.
Đó là dạng phạm tội do thiếu kiến thức và ấu trĩ về nhận thức. Rồi khủng hoảng kinh tế, không chỉ làm suy giảm tốc độ phát triển mà còn kéo theo sự phá sản của doanh nghiệp, nhiều công nhân khốn đốn. Trụ cột mất việc thì gia đình cũng lục đục, con cái không được chăm sóc đến nơi đến chốn...
Mới đây, một SV đã bị đâm chết tại Hà Nội mà nguyên nhân chỉ vì một câu nói khích. Một vụ va quẹt không đâu ngay lập tức khởi đầu cho một vụ án rất đau lòng. Phải chăng giới trẻ càng ngày càng dễ phạm tội?
Hoàn cảnh và điều kiện hiện nay khiến giới trẻ ngày càng dễ bộc phát, biến dạng trong quan điểm cá nhân. Đây là một xu hướng mà người phạm tội đề cao các nhu cầu thô thiển, muốn chứng minh cái tôi của mình, thổi phồng sự đối kháng. Họ thiếu hẳn sự kiểm soát và điều chỉnh.
Vì thế, nó diễn biến khôn lường, không đoán định trước được, có thể xảy ra ở bất cứ môi trường, điều kiện, thời điểm nào và hậu quả rất nặng nề.
Tôi có tiếp xúc với một bị can tên Võ Hải Đăng. Chỉ vì một va chạm nhẹ trong giờ ra chơi mà cả hai nhóm học sinh "dàn trận" đánh nhau ngay trước cổng trường, làm một người chết. Khi tìm hiểu nhân thân và hoàn cảnh gia đình của Đăng mới biết em rất khó khăn.
Cũng may cho em, khi điều tra kỹ mới hay Đăng không phải chủ mưu, chỉ tham gia gây rối trật tự công cộng nên được trả tự do. Trường hợp của Đăng là biểu hiện một sự bộc phát.
Nhiều thanh niên tìm đến đua xe như là một cách giải tỏa bức xúc. Ảnh chụp "bão đêm"
tại TP.HCM vào đầu tháng 6 - 2009
Những vụ thanh toán nhau có liên quan đến yếu tố tình dục cũng diễn biến phức tạp: bạn đồng tính giết nhau... Đó có phải một "biến dạng" mới của tội phạm trẻ hiện nay?
Đây là một biến dạng mới liên quan mật thiết đến yếu tố sinh học, được coi như là một hiện tượng xã hội. Chúng ta không nên bỏ qua những ảnh hưởng của yếu tố này.
Pháp luật chưa thừa nhận quan hệ đồng tính. Sự lệch lạc về giới tính, bệnh thái nhân cách đôi khi làm giảm khả năng nhận thức và khả năng điều khiển hành vi. Nhưng rõ ràng họ không mất năng lực hành vi và không thể coi đây là yếu tố giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.
Ông có nghĩ rằng giới trẻ ngày càng "xấu xí" và hung dữ?
Sự bộc phát, nhất là ở giới trẻ, chưa hẳn đã do bản chất của họ. Họ hoàn toàn có khả năng cải tạo. Trong nghề luật, tôi tin vào cảm nhận ban đầu hoặc những buổi tiếp xúc đầu tiên. Qua khuôn mặt, thể chất, cử chỉ, điệu bộ, đặc biệt là ánh mắt… của người phạm tội, tôi có thể hình dung được bản chất con người và khả năng hoàn lương của họ đến đâu.
Người ta gọi đó là "niềm tin nội tâm", điều này là có cơ sở. Cho nên, ngoài việc xử lý họ theo pháp luật, cần xem xét các biện pháp giảm án tha tù trước thời hạn hoặc nếu đủ điều kiện thì đặc xá để họ sớm về với cộng đồng.
Nhà nước cũng cần quan tâm đến việc bình ổn các điều kiện kinh tế, phúc lợi xã hội và hạn chế sự phân ly giữa gia đình và xã hội. Thiết chế và biện pháp phòng ngừa tội phạm cũng cần được quan tâm đúng mức.
Có trường hợp nào khiến ông phải trăn trở nhiều? Từ góc độ của một người bảo vệ quyền lợi cho họ, ông có tin sự phục thiện sẽ quay trở lại trong các bị can ấy?
Tôi rất nhớ vụ Nguyễn Phạm Duy Cường. Cường viết thư tống tiền và cho đặt kíp nổ tại một siêu thị ở TP.HCM cuối năm 2005. Cường có hoàn cảnh gia đình rất đáng thương, cha mẹ ly thân. Cường sống với mẹ nhưng mẹ cũng nghèo, gia đình rất khó khăn. Cường còn khá trẻ nhưng không nghề nghiệp và lại có vợ sớm, vợ lại lớn tuổi hơn nhiều.
Sự bức bách về vật chất trong cuộc sống đã khiến Cường nảy sinh ý định "làm quả lớn" và bị bắt gọn. Khi tham dự hỏi cung, cứ nhìn tôi là Cường khóc. Hầu như bị can nào cũng khóc. Nhưng tôi có cảm nhận những giọt nước mắt đó là thành tâm, thể hiện sự ân hận của Cường.
Ra tòa, tôi thành khẩn đề nghị một mức án khoan hồng bởi tôi rất nhức nhối với hoản cảnh và nhân thân chàng trai trẻ ấy. Cho đến tận bây giờ, tôi vẫn tin sau khi được trở về với gia đình, chắc chắn Cường sẽ hoàn lương.
Xin cảm ơn ông!
BÀI: Khoa Tư - Minh Hưng
ẢNH: Mai Sơn
