Hầu hết, những khu di tích đang được các cơ quan văn hóa "tự nguyện" bảo quản trong thời điểm hiện tại phải là những điểm di tích rất nổi tiếng và không thể bị lãng quên. Những khu di tích còn lại, dẫu có giá trị về mặt lịch sử nhưng "lỡ" không nổi tiếng, ít được nhiều người biết đến đều lâm vào tình trạng được "ban ơn", không hơn không kém(!)
1. Cái hẻm mang số 287 Nguyễn Đình Chiểu, quận 3, TP HCM nằm trúc trắc như một giao lộ nhỏ cắt ngang hai tuyến đường Nguyễn Đình Chiểu và Võ Văn Tần. Hẻm liên thông ở TP HCM thường được người dân tận thu làm chợ. Cái chợ nhỏ ồn ào và kín hết lối đi.
Nếu như trên cái biển giới thiệu tên hẻm, không có vài dòng chữ "287/70 Cơ sở cất giấu vũ khí của Biệt động thành đánh Dinh Độc lập năm 1968" thì không ai biết trong cái chợ tự phát đó, lại có căn nhà ẩn chứa rất nhiều giá trị lịch sử sau cuộc Tổng tiến công Mậu Thân - 1968 bi hùng.
Ngày 2/2/1968, tức sau một ngày chiến dịch tết Mậu Thân bắt đầu, trên một số báo tại Sài Gòn lúc bấy giờ đều cho chạy dòng tin chiến sự quá đỗi ấn tượng đối với các quan chức Việt Nam Cộng hòa: "Cảnh sát khám phá và tịch thu tại hai nhà trên đường Trần Quý Cáp 300kg thuốc nổ, mìn, 400 ngòi nổ điện, 1.500 viên đạn cùng nhiều khí cụ khác".
Chủ nhân của hai căn hộ được báo chí Sài Gòn ngày đó nhắc tới chính là ông Trần Văn Lai, tức Năm Lai hay chiến sĩ biệt động thành Mai Hồng Quế. Ngày đó, dưới vỏ bọc là một nhà thầu khoán đang ăn nên làm ra, ông Mai Hồng Quế bỏ tiền mua một dãy nhà gồm 3 căn liền nhau tại hẻm 287 Trần Quý Cáp (nay là đường Võ Văn Tần).
Tiếp đến, mỗi đêm ông âm thầm cùng vợ đào hầm làm nơi cất giấu vũ khí để chuẩn bị cho cuộc Tổng tiến công. Sau khi hoàn thành, căn hầm được ghi nhận là "hầm kiên cố, có thể chứa được trên 2 tấn vũ khí, có nhiều lối thông ra hệ thống cống ngầm để chiến sĩ có thể thoát thân khi bị địch phát hiện. Khả năng chống thấm và chống ẩm là cực tốt. Ngoài ra, còn có đường nối đường hầm với hóc nhà để tạo sự thông thoáng và có cả lối thoát hiểm sang hai nhà kế bên...".
Sau khi hầm hoàn tất, vũ khí được ngụy trang dưới vỏ bọc là các giỏ trái cây, những cuộn cót làm vật liệu trang trí... chuyển vào hầm ngày càng nhiều. Để rồi ngày 31/1/1968, (tức đêm mồng Một tết Mậu Thân) số vũ khí ở căn hầm bí mật này được phân phối cho các chiến sĩ biệt động thành tấn công Dinh Độc lập.
21 năm sau, năm 1989, căn nhà chính thức được Bộ Văn hóa chứng nhận là Khu Di tích lịch sử quốc gia. Thời gian đằng đẵng trôi. Đã có lúc cứ tưởng căn hầm được phong là Di tích lịch sử quốc gia ấy đã không còn tồn tại giữa thành phố này.
Hôm chúng tôi đến tìm hiểu về hiện trạng của khu di tích này, phía trước cửa khu di tích là quầy hàng choán hết cả lối đi. Thấy có khách tới, mà cũng đã được dặn trước, nên chị bán hàng quê gốc Bình Định vừa thu vén lại hàng hóa để chúng tôi có thể đặt chân vào khu di tích, vừa nói như phân trần: "Hôm nào có khách là tôi nghỉ bán liền à. Hôm nay có nhà báo đến thăm, thế nào ông coi di tích cũng sẽ la tôi là sao bày hàng ngay trước mặt nhà báo".
Cơ sở chỉ huy tiền phương Phân khu 6 trong Chiến dịch Mậu Thân.
Trong cái hẻm chợ này, bà con tiểu thương quen miệng gọi khu di tích là nhà truyền thống. Mà có lẽ, họ cũng chẳng quan tâm khu di tích ấy đang ẩn chứa những giá trị lịch sử gì(?!). Ông Nguyễn Quang Vinh, một Đại tá quân đội chuyển ngành, đã có thời là Phó GĐ một xí nghiệp dược, giờ về hưu trở thành hướng dẫn viên cho căn hầm lịch sử này.
Từ năm ngoái, ông được Sở Văn hóa - Thể thao & Du lịch (VH-TT&DL) TP HCM trợ cấp 1 triệu/ tháng. Mà cái chuyện ông tự nguyện trông coi di tích, cũng xuất phát từ lời tâm niệm của ông Mai Hồng Quế trước khi ông mất, chứ cũng chẳng xuất phát từ chuyện "tuyệ̉n nhân viên" của cơ quan văn hóa.
Chẳng mấy khi ông có việc vì thi thoảng lắm vào dịp lễ lớn thì mới có khách đến thăm khu di tích. Khi nào khách đến với số lượng lớn, người trên Sở sẽ gọi điện thoại thông báo trước để ông... mở cửa nhà đón khách tham quan.
Căn hầm cách mạng ngày ấy giờ bị thu hẹp đến không ngờ, ông Vinh nói căn hầm này đào xuyên qua 3 căn nhà mà ông Mai Hồng Quế đã mua. Nhưng do nhiều lý do, chỉ còn căn hầm của ngôi nhà giữa là được bảo tồn. Phần diện tích căn hầm ở hai nhà số 287/68 và 287/72 đã bị lấp. Những con đường liên thông theo đúng cấu trúc cũ của căn hầm ngày ấy đã bị bít kín... Cảm giác của tôi khi xuống tham quan căn hầm là tiếc nuối, tiếc nuối đến xót lòng.
Vì đôi lúc, những quá khứ hào hùng, những vật chứng quá khứ để lại xét về giá trị tư liệu luôn vượt quá sự chuyển tải của chữ nghĩa mà cần có sự cảm nhận trực tiếp từ quan sát. Nghe ông Vinh nói là cơ quan văn hóa cũng đã thương lượng đòi đổi nhà cho hai căn hộ trên để có thể khôi phục hoàn toàn căn hầm lịch sử này, nhưng mọi thứ chỉ dừng lại ở mức... nghe nói.
Trên thực tế, sẽ là quá đáng nếu như báo chí cứ liên tục "ép" cơ quan quản lý phải khôi phục công trình lịch sử này, bảo tồn khu di tích kia, quảng bá giá trị của bảo tàng nọ... Các quan chức ở những cơ quan này luôn có cách trả lời rất hay mỗi khi trả lời báo chí về trách nhiệm của họ đối với những khu di tích lịch sử. Nhưng, cái rất hay của một cuộc phỏng vấn đến cái rất hay của hành động thực tiễn là một khoảng cách rất dài. Mà có khi, không vị quan chức nào muốn thu hẹp cái khoảng cách ấy.
2. Số 7 Yên Đổ ngày trước nay là số 7 đường Lý Chính Thắng, quận 3. Hồi đó, đường Yên Đổ nổi tiếng lắm. Số 7 Yên Đổ lại càng nổi tiếng hơn vì có tiệm phở Bình nức danh. Có ai ngờ, chính tiệm phở lừng danh ấy, lại là nơi tâm điểm của cuộc Tổng tiến công năm Mậu Thân.
Trên căn phòng ở lầu 3, chính là Cơ sở Chỉ huy tiền phương Phân khu 6 trong chiến dịch Mậu Thân năm 1968. Chủ của căn hộ này là nhà cách mạng Ngô Toại. Năm 1989, căn phòng này được công nhận là di tích lịch sử quốc gia. Tiệm phở Bình ngày nay vẫn buôn bán bình thường, vẫn đóng thuế như bao hộ kinh doanh khác.
Chỉ có điểm đặc biệt là trên tên hiệu quán, được cơ quan văn hóa trang trí bằng tấm phù điêu công nhận khu di tích màu đỏ, nhìn rất nổi bật. Tiếp chúng tôi là con dâu út của nhà cách mạng Ngô Toại, ông đã mất cách đây vài năm. Câu chuyện chủ yếu xoay quanh việc căn phòng lịch sử này được Sở VH-TT&DL TP HCM quan tâm đến đâu.