Có thể ghi nhận, đây là một quyết định mau mắn, sáng suốt của lãnh đạo Bộ Giáo dục - Đào tạo, chứng tỏ Bộ đã lắng nghe, tiếp nhận những góp ý đúng đắn của xã hội. Thế nhưng, nên tổ chức thi tốt nghiệp THPT như thế nào cho thật hợp lý, vẫn nghiêm túc chặt chẽ mà không quá cồng kềnh, phức tạp tốn kém như kỳ thi vừa rồi? Theo tôi, có thể nghĩ đến bốn vấn đề:
1. Nên hết sức linh hoạt trong việc xác định các điểm thi. Ở thành phố, thị xã có thể thi theo cụm. Còn đối với nông thôn, vùng cao, vùng sâu, để tiết kiệm tối đa công sức và tiền bạc của cả Nhà nước và nhân dân, các em nên được thi ngay tại trường. Không sợ phát sinh tiêu cực, nếu chúng ta có cách thi thích hợp (sẽ nói dưới đây) và huy động được sự nhập cuộc thực sự (tôi xin nhấn mạnh - THT) của chính quyền cũng như của các đoàn thể xã hội - chính trị địa phương.
2. Năm nay đã tổ chức thi trắc nghiệm ba môn Lý, Sinh, Anh. Mọi việc suôn sẻ. Phản ứng từ nhiều phía (giáo viên, học sinh, phụ huynh học sinh, báo chí v.v...) đều êm thuận. Từ thành công này, có thể tiến thêm một bước: áp dụng thi trắc nghiệm cho hầu hết các môn thi. Nhìn ra thế giới, rất nhiều nước có nền giáo dục tiên tiến đã tổ chức thi trắc nghiệm từ lâu. Ở miền Nam nước ta trước 1975 cũng đã bước đầu học kinh nghiệm này. Kỳ thi năm 1974 (báo chí gọi đùa là Tú tài IBM, vì được chấm bằng máy điện toán IBM) cũng không có vấp vướng gì lớn.
Để thật cẩn thận, cần xin ý kiến thêm các chuyên gia ngành Toán và Văn. Riêng môn Văn, thiết nghĩ bên cạnh bài tự luận (6 hoặc 7 điểm) nhất thiết phải có, vẫn hoàn toàn có thể thi một phần dưới dạng trắc nghiệm (3 hoặc 4 điểm). Nếu thực hiện như thế, việc tổ chức thi sẽ khoa học hơn nhiều. Những hiện tượng tiêu cực trong nhiều khâu, từ ra đề, coi thi đến chấm thi - sẽ giảm thiểu tối đa.
Thí sinh trước giờ thi tốt nghiệp THPT tại hội đồng thi trường
Hoàng Hoa Thám, Q.Bình Thạnh,TP.HCM - Ảnh: P.Huy
3. Về môn thi. Nên thấy một thực tế diễn ra liên tục trong nhiều năm: thầy cô các môn Sinh, Hóa, Sử, Địa thường dạy "cầm chừng", còn học sinh thì học "đại khái" trong gần suốt năm học. Đến đầu tháng tư, khi Bộ công bố môn thi, tất cả mới lao vào chiến dịch "tăng tốc". Thành thử cả bốn môn học đó, về lý thuyết ai cũng khẳng định là quan trọng, nhưng trong thực tế lại trở thành môn phụ. Hiện tượng phản sư phạm này sẽ chấm dứt nếu việc thi được tổ chức theo tinh thần "học gì thi nấy".
Cụ thể, thi cả tám môn Văn - Sử - Địa - Toán - Lý - Hóa - Sinh - Ngoại ngữ. Tất nhiên, nếu thi toàn bộ chương trình tám môn thì quá nặng và thi đến tám bài thì quá nhiều. Có thể thế này chăng: vẫn chỉ có sáu bài thi thôi, nhưng trong đó hai môn Sử Địa thi gộp làm một, hai môn Hóa - Sinh cũng thế.
Đầu tháng tư hằng năm, thay vì công bố các môn thi, Bộ sẽ công bố chương trình hạn chế của bốn môn đó. Chẳng hạn, 27 bài của chương trình Sử 12 (đại trà) hoặc 32 bài Sử (nâng cao) sẽ quy định thi những bài nào của Lịch sử VN (1919-2000) và Lịch sử thế giới (1945-2000). Trong số 45 bài Địa (đại trà) hoặc 62 bài Địa (nâng cao) của Địa lý VN (Địa lý tự nhiên, Địa lý dân cư, Địa lý kinh tế), những bài nào thuộc diện ra đề thi sẽ được quy định cụ thể.
Như thế sẽ tránh được tình trạng khi giật mình nhớ đến lời dạy "Dân ta phải biết sử ta", những người có trách nhiệm sẽ quyết định thi Sử. Nhưng khi tình hình lãnh hải, thềm lục địa quá nóng thì lãnh đạo giáo dục lại dứt khoát cho thi Địa. Những thay đổi chẳng giống ai ấy vừa trái với mục tiêu đào tạo của cấp THPT, vừa tạo điều kiện để phát sinh nhiều thứ bệnh tai hại: học lệch, học tủ, học đối phó, vụ thành tích v.v. và v.v...
4. Thế còn khâu chấm thi? Nếu thực hiện những cải cách trên, việc tổ chức chấm bài sẽ đơn giản, chính xác, nhanh gọn, tiết kiệm - cả thời gian lẫn tiền bạc - hơn gấp bội. Máy sẽ thay công sức của nhiều chục ngàn giám khảo. Và không ai có thể nghi ngờ tính khách quan, công bằng của máy. Giáo viên THPT sau bao ngày vất vả có thêm điều kiện nghỉ ngơi, phục hồi sức khỏe. Riêng bộ môn Văn (có thể cả Toán nữa, nếu cũng có bài tự luận), nên hình thành chín hội đồng chấm thi vùng gần gũi nhau về địa lý, mặt bằng giáo dục: Tây Bắc, Việt Bắc, Đông Bắc, đồng bằng Bắc bộ, Bắc Trung bộ, Nam Trung bộ, Đông và Tây Nam bộ. Hằng năm, các tỉnh trong vùng luân phiên đăng cai. Các thầy cô vùng nào phải chấm tự luận tập trung về những địa điểm đã quy định, chấm cho vùng ấy, trong đó có cả học trò tỉnh mình và tỉnh bạn. Sẽ trao đổi kỹ đáp án, biểu điểm. Sẽ tổ chức chấm mẫu thật nghiêm túc để thống nhất nhận thức, quan niệm, quy trình. Chắc chắn Thanh tra Bộ vẫn phải làm việc, nhưng không còn vất vả, lật đật vượt hơn hai ngàn cây số để từ thủ đô vào đồng bằng sông Cửu Long phúc khảo, "xử kiện" như mới đây. Và chắc cũng sẽ không xảy ra sự rạn nứt không đáng có do hiểu lầm nhau, nghi ngờ nhau giữa giám khảo các tỉnh. Nếu cẩn thận hơn nữa, đồng thời cũng sẽ tăng mối quan hệ giao lưu nhiều mặt trong giáo viên, Bộ có thể điều một tỷ lệ thích hợp các thầy cô vùng này sang chấm vùng kia. Những chuyến đi như thế, hẳn sẽ được giáo viên hoan nghênh.
Có thể có nhiều kiến nghị khác nữa sẽ được đề xuất, nếu lãnh đạo Bộ Giáo dục thực lòng muốn xin ý kiến từ giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục các cấp.
Điều quan trọng cuối cùng cần nói: kế hoạch thi năm tới như thế nào, có những cải tiến gì, phải được công bố sớm, càng sớm càng tốt, để các địa phương chủ động chuẩn bị. Đã không ít lần các cơ quan có trách nhiệm của Bộ công bố quá muộn các chủ trương quan trọng. Hậu quả của sự chậm chạp ấy như thế nào, mọi người hẳn còn nhớ.
PGS.TS Trần Hữu Tá