Vi Văn Sơn bên những hiện vật về văn hóa Thái.
(LĐ) -
Tuy khiêm tốn và lặng lẽ, nhưng chúng có ý nghĩa riêng bên cạnh những tiện nghi hiện đại cùng sự đô thị hóa đang ăn sâu vào nếp sống của khu vực vùng cao này.
Kiên nhẫn nhặt nhạnh
Những biện vật giản dị, thô mộc như: Chiếc bẫy bằng tre, những chiếc giỏ được đan vội vã trong khi đánh bắt cá, lồng nhốt chim mồi, gà chọi, chiếc rổ xúc cá, tôm, chiếc khèn bè, sáo nứa... Tất cả đều cũ kỹ, rách tươm bởi đã cả chục năm nay người ta không còn dùng đến nữa, nhưng lại được chủ nhân của nó gìn giữ, nâng niu rất kỹ càng và trân trọng. Mỗi vật dụng bình thường ấy đều có được chỗ riêng của mình trong căn nhà sàn nhỏ núp sau những dãy cao tầng giữa lòng thị trấn mới nổi lên và đang từng ngày thay da đổi thịt.
Đó là không gian trưng bày của anh Vi Văn Sơn - Chánh Văn phòng Đảng ủy huyện Con Cuông (Nghệ An). Trong gần 10 năm công tác tại huyện miền núi cũng là nơi “cắt rốn chôn nhau” của mình, anh đã rong ruổi khắp các làng bản với nhiệm vụ của một cán bộ Đảng, nhưng anh vẫn luôn chú ý đến những nét văn hóa các cộng đồng nhỏ trong thôn bản thể hiện qua những vật dụng thường ngày trong đời sống lao động, trang phục, nhạc cụ, hay những đồ vật phục vụ cho sinh hoạt tâm linh của đồng bào nơi đây.
Tuy nhiên ở chính những làng bản này, cuộc sống cũng đang đổi thay mạnh mẽ. Điện thoại di động đã đến được với những đối tượng nghèo nhất ở đây. Phụ nữ Thái chỉ còn dùng trang phục truyền thống của họ khi có hội hè. Tập quán phát nương làm rẫy gần như không còn nữa.
Cùng với những đổi thay ấy là sự tham gia của phương tiện, máy móc hiện đại vào đời sống các làng bản, khiến những vật dụng thiết yếu như cối, chày giã gạo đang dần xa lạ với cuộc sống bây giờ. Chính điều này đã thôi thúc anh cán bộ trẻ sưu tầm hiện vật và tổ chức không gian trưng bày nhỏ này với một suy nghĩ không để những đồ dùng của dân tộc mình mai một theo thời gian.
Bài bản và khoa học
Không gian trưng bày nhỏ hẹp, nhưng Vi Văn Sơn cũng đã cố gắng sắp xếp các hiện vật theo những chủ đề riêng khá khoa học. Anh cho biết, đây chỉ mới là những sắp xếp tạm thời. Dưới gầm ngôi nhà sàn chưa đến 100m2 không thể là nơi phù hợp cho cả nghìn hiện vật, trong đó có những cái kích thước lớn như chiếc “loóng”, chiếc cối giã gạo hay khung dệt chiếm khá nhiều diện tích.
Vi Văn Sơn bố trí các hiện vật thành 9 nhón nhỏ bao quát hầu như tất cả những mảng cuộc sống của bà con trong các bản dân tộc.
Nhóm âm thanh gồm nhiều nhạc cụ như pí, (sáo đứng 4 lỗ và 3 lỗ), đàn có vỉ kéo 2 dây “xi slo”, tập tĩnh, trống, chiêng, khèn bè...
Nhóm y phục gồm các thứ váy áo, khăn thêu, túi đeo, chăn gối, trong đó có những bộ váy áo của người Thái Mường Quạ (tên gọi chung cho vùng văn hóa nhỏ thuộc 2 xã Môn Sơn, Lục Dạ - Con Cuông) đã gần trăm năm. Ngoài ra có thêm sợi, hạt bông vải và dụng cụ dệt vải truyền thống.
Nhóm trò chơi dân gian: Ngoài chiếc còn đã trở nên quen thuộc còn có những con quay bằng gỗ, những chiếc cà kheo và những đồ chơi trong trò “tó lẹ”, “tó xắn” rất lạ mắt của trẻ nhỏ miền núi.
Nhóm trưng bày về công cụ lao động.
Nhóm dụng cụ ăn uống, nấu nướng gồm những chiếc nồi, dụng cụ đồ xôi, cái “ép” đựng xôi, bát đĩa cổ...
Nhóm công cụ lao động, săn bắt là phong phú hơn cả. Anh Sơn đã dành nhiều năm sưu tầm hiện vật cho nhóm trưng bày này. Từ chiếc rìu, dao, cày bừa, chày giã gạo, giần, sàng, thúng đựng thóc gạo đến các loại bẫy thú, bẫy chim, giỏ cá, chài lưới, cung tên,... lớn có nhỏ có. Nó thể hiện khá đầy đủ cuộc sống lao động trong những bản dân tộc trong quá khứ cũng như hiện tại.
Nhóm văn hóa tâm linh gồm vật thờ cúng và dụng cụ của các thầy mo như ống đũa trừ tà.
Hiện Vi Văn Sơn đang chuẩn bị hiện vật cho nhóm trưng bày “Tinh hoa đan lát người Thái” và nhóm “Giao lưu văn hóa của dân tộc Nghệ An” sẽ có hiện vật về văn hóa các dân tộc thiểu số ở miền Tây Nghệ An, cụ thể là người Mông và Khơ Mú.
Vẫn chỉ là ước mơ
“Mình thấy người Thái quê mình đang dần xa lạ với văn hóa cũng như lối sống của tổ tiên. Bây giờ người Thái ở thị trấn không nói tiếng Thái nữa” - Vi Văn Sơn chia sẻ. Việc sưu tập những hiện vật về người Thái cũng là cách để anh giáo dục, nhắc nhở các con mình phải luôn nhớ về cội nguồn. Hàng ngày, chúng được tiếp xúc với những đồ vật từng giữ vai trò thiết yếu trong đời sống những thế hệ trước sẽ giúp chúng biết tôn trọng quá khứ.
Nói với chúng tôi về dự định tương lai của mình, Vi Văn Sơn bộc bạch: “Thật sự là mình đang cố gắng xây dựng một khu trưng bày rộng rãi và khoa học cho kho hiện vật đã gom góp được. Mình đã có đất rồi, nhưng còn thiếu kinh phí thôi”. Theo đề án phác thảo của Sơn thì khu trưng bày của anh có diện tích khoảng 2,5ha trên khu đất của anh ở xã Bồng Khê, cách trung tâm huyện khoảng 2km. Khi hoàn thành khu trưng bày sẽ là nơi tham quan miễn phí của những ai ưa thích văn hóa Thái và cung cấp tư liệu học tập, nghiên cứu cho học sinh, sinh viên.
Một đồng nghiệp của anh Sơn cho biết, để có được số hiện vật này, anh vẫn thường trích lương tháng của mình để mua từ bà con trong các làng bản. Có cái bà con cho không, nhưng có những thứ anh vẫn phải bỏ tiền ra mua và nhiều khi anh phải trả cho gia chủ ít tiền, gọi là “cúng via” cho của trong nhà.
Trong thời gian qua, anh đã đi nhiều nơi tham khảo những mô hình bảo tàng tư nhân ở các tỉnh phía bắc. Những chuyến đi cho anh nhiều kinh nghiệm về xây dựng, cũng như bố trí và quản lý hiện vật. “Bây giờ, mình hiểu công việc không hề đơn giản, nhưng đã quyết chí rồi” - anh cán bộ Đảng nói vẻ tự tin.
Tuy không nói ra, nhưng nhiều người cũng hiểu được, vấn đề lớn nhất để hoàn thành được một không gian trưng bày như thế phải cần đến một số vốn không nhỏ. Với đồng lương của một cán bộ huyện có lẽ phải rất lâu nữa, anh “tuyên truyền” người Thái chất phác này mới có đủ tiền để thực hiện ước mơ lớn của đời mình.
Chia sẻ về điều này, ông Phùng Văn Mùi - một đồng nghiệp của Sơn cũng tỏ ra băn khoăn khi nói rằng: “Nếu như những hiện vật quý ấy mà không được tổ chức lại một cách bài bản và khoa học trong một không gian hợp lý thì đáng tiếc lắm...”.
Hữu Vi
