Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 43 (AMM-43) cùng khoảng 20 hội nghị liên quan khác diễn ra tại Hà Nội (từ 17-23/7) là bước chuẩn bị quan trọng cho Hội nghị Cấp cao ASEAN-17 vào tháng 10 tới. Không những thế, theo đánh giá của Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Ngoại giao Phạm Gia Khiêm, Chủ tịch Ủy ban Quốc gia ASEAN 2010 thì các hội nghị lần này có ý nghĩa đặc biệt không kém Hội nghị cấp cao.
AMM-43: Đảm bảo vai trò trung tâm của ASEAN
Diễn ra trong bối cảnh ASEAN đang đẩy nhanh tiến trình hình thành Cộng đồng ASEAN vào năm 2015, AMM-43 cùng các hội nghị liên quan đã tập trung bàn về các biện pháp và hành động cụ thể triển khai kết quả của Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 16 nhằm đẩy mạnh thực hiện Lộ trình xây dựng Cộng đồng ASEAN, thiết thực đưa Hiến chương ASEAN đi vào cuộc sống; đồng thời mở rộng và làm sâu sắc hơn quan hệ giữa ASEAN vơi các bên Đối tác; củng cố và duy trì vai trò trung tâm của ASEAN ở khu vực cũng như tăng cường hợp tác ứng phó với các thách thức đang nổi lên như thiên tai, dịch bệnh, biến đổi khí hậu... Thông cáo chung "Tăng cường các nỗ lực hướng tới Cộng đồng ASEAN: Từ Tầm nhìn đến Hành động" nhấn mạnh đến các biện pháp thực hiện thiết thực và nguồn lực cần thiết.
Việt Nam có trách nhiệm cao trong việc thực hiện các mục tiêu của cộng đồng ASEAN. VN đã chuẩn bị rất chu đáo và hiệu quả ngay từ đầu năm và tôi chắc chắn rằng từ giờ tới cuối năm, VN sẽ tiếp tục hoàn thành tốt vai trò của mình.
Tổng thư ký ASEAN Surin Pitsuwan
Về xây dựng Cộng đồng và triển khai Hiến chương ASEAN, các Bộ trưởng nhất trí triển khai các chương trình và kế hoạch hợp tác trong Lộ trình xây dựng Cộng đồng ASEAN, với nỗ lực tăng cường kết nối ASEAN nhằm tạo nền tảng hạ tầng vững chắc cho liên kết khu vực.
Về hợp tác vì hòa bình, ổn định và phát triển ở khu vực, các Bộ trưởng khẳng định quyết tâm tiếp tục phát huy vai trò nòng cốt về thúc đẩy hợp tác vì hòa bình, an ninh và ổn định ở khu vực, bằng việc thúc đẩy thực thi các cơ chế và công cụ như Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác (TAC), Hiệp ước về Khu vực Đông Nam Á không có vũ khí hạt nhân (SEANWFZ), Tuyên bố về cách Ứng xử của các bên liên quan ở Biển Đông (DOC), Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF)… Bên cạnh đó, các Bộ trưởng nhất trí sẽ tổ chức Lễ ký văn kiện gia nhập TAC của Canada và Thổ Nhĩ Kỳ và cùng các nước tham gia TAC ký Nghị định thư thứ 3 sửa đổi Hiệp ước TAC tạo điều kiện cho EU/EC có thể tham gia Hiệp ước này.
Về quan hệ đối ngoại của ASEAN, các Bộ trưởng khẳng định ASEAN sẽ tiếp tục nỗ lực mở rộng và làm sâu sắc hơn nữa quan hệ hợp tác với các bên Đối tác, nhất là trong các lĩnh vực kinh tế-thương mại, đầu tư, tài chính, năng lượng, lương thực, biến đổi khí hậu, thiên tai và dịch bệnh.
Về tiến trình hình thành cấu trúc khu vực, các Bộ trưởng đã trao đổi về hình dung cấu trúc khu vực trong tương lai, nhấn mạnh các nguyên tắc được khẳng định tại Hội nghị Cấp cao ASEAN 16, nhất là bảo đảm vai trò trung tâm của ASEAN. Trong Thông cáo chung, các Ngoại trưởng ASEAN đã khẳng định lại tầm quan trọng của Tuyên bố về Ứng xử của Các bên ở Biển Đông (DOC) với tư cách một văn kiện mang tính cột mốc giữa ASEAN và TQ. Nhưng vì DOC không mang tính chất ràng buộc, do vậy, các nước ASEAN trông đợi việc hoàn tất một Bộ Quy tắc Ứng xử Khu vực tại biển Đông (COC). Để thúc đẩy công việc này, các Ngoại trưởng "giao cho các quan chức cấp cao phối hợp chặt chẽ với các đồng nhiệm TQ để triệu tập lại Cuộc họp Quan chức Cao cấp ASEAN-TQ về DOC vào thời gian sớm nhất có thể".
Các Bộ trưởng ASEAN hoan nghênh việc Nga và Mỹ bày tỏ mong muốn trở thành thành viên của Cấp cao Đông Á (EAS), một diễn đàn gồm các quốc gia ở châu Á được các lãnh đạo của 16 quốc gia Đông Á và khu vực lân cận tổ chức mà Khối ASEAN là trung tâm. Các Bộ trưởng nhất trí sẽ kiến nghị các Nhà Lãnh đạo ASEAN tại Cấp cao ASEAN 17 (Hà Nội, tháng 10/2010) chính thức ra quyết định mời Nga và Mỹ tham gia EAS.
ASEAN+: Hỗ trợ xây dựng cộng đồng ASEAN
Đó là Hội nghị Ngoại trưởng ASEAN 10+3 gồm ngoại trưởng của 10 nước ASEAN và 3 nước Trung, Nhật, Hàn. Cùng với đó là hội nghị ASEAN 10+1 với ngoại trưởng các đối tác như Trung Quốc, Mỹ, Nhật, EU, Nga, Australia, New Zealand, Canada, Hàn Quốc và Ấn Độ là những điểm nhấn quan trọng, thể hiện quyết tâm mở rộng và làm sâu sắc hơn nữa quan hệ hợp tác của ASEAN với các bên đối tác.
Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN+3 và Tham vấn không chính thức giữa Bộ trưởng Ngoại giao các nước tham gia Cấp cao Đông Á (EAS) diễn ra ngày 21/7 dưới sự chủ trì của Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Ngoại giao Việt Nam Phạm Gia Khiêm. Các bên Đối tác tiếp tục khẳng định ủng hộ vai trò trung tâm của ASEAN trong các tiến trình hợp tác và quá trình định hình cấu trúc khu vực; khẳng định cùng ASEAN tiếp tục đẩy mạnh các chương trình hợp tác ưu tiên trong ASEAN+3 và EAS. ASEAN và các Đối tác cũng nhất trí thúc đẩy kết nối ASEAN ở khu vực, trong đó có triển khai Kế hoạch tổng thể về Kết nối ASEAN, hướng tới kết nối ở Đông Á.
Tại Hội nghị Ngoại trưởng ASEAN+3, các Bộ trưởng nhất trí tiếp tục đẩy mạnh triển khai Kế hoạch công tác ASEAN+3 giai đoạn 2007-2017, sử dụng hiệu quả Quỹ hợp tác ASEAN+3; tăng cường hợp tác hướng tới tăng trưởng kinh tế bền vững ở khu vực, cụ thể: Về tài chính-tiền tệ, triển khai hiệu quả Thỏa thuận Đa phương hóa Sáng kiến Chiềng Mai (CMIM), thúc đẩy Sáng kiến Thị trường Trái phiếu châu Á, tăng cường điều phối và trao đổi về các chính sách kinh tế-tài chính vĩ mô...; Về hợp tác về thương mại và đầu tư: thực hiện nghiêm túc các thỏa thuận Khu vực mậu dịch tự do (FTA) giữa ASEAN với các Đối tác Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc cùng với xúc tiến nghiên cứu khả thi về Khu vực Mậu dịch Tự do Đông Á (EAFTA).
Tại Tham vấn không chính thức Bộ trưởng Ngoại giao các nước tham gia Cấp cao Đông Á (EAS), các Bộ trưởng đã tập trung bàn về triển khai kết quả Cấp cao EAS-4 và chuẩn bị cho Cấp cao EAS-5. Các Bộ trưởng nhấn mạnh dịp kỷ niệm tròn 5 năm EAS ra đời sẽ là thời điểm quan trọng để các nước kiểm điểm lại toàn bộ tiến trình, đồng thời đề ra định hướng hợp tác tương lai. Các Bộ trưởng khẳng định cần tiếp tục duy trì tính chất của EAS như một Diễn đàn mở của các nhà Lãnh đạo, đối thoại về các vấn đề chiến lược ở khu vực.
Ông Phạm Quang Vinh, Trợ lý Bộ trưởng Bộ Ngoại giao, Trưởng đoàn quan chức cấp cao của VN, cho biết mở rộng hợp tác đối với các nước đối tác vừa hỗ trợ được việc xây dựng cộng đồng ASEAN, liên kết ASEAN vừa củng cố vai trò trung tâm của ASEAN trong khu vực.
ARF: Nhiều vấn đề “nóng"
Cùng với Thông cáo chung của Hội nghị AMM 43, Nghị định thư về sửa đổi Hiệp ước Hữu nghị và Hợp tác Đông Nam Á, một văn kiện quan trọng dự kiến được ký kết trong dịp này là Chương trình Hành động Hà Nội nhằm triển khai Tầm nhìn của Diễn đàn khu vực ASEAN (ARF) đến năm 2020 nhằm tạo ra kế hoạch và khuôn khổ hợp tác chung trong ARF.
Diễn đàn ARF 17 (ngày 23/7) với sự góp mặt của đại diện 25 quốc gia thành viên gồm 10 nước ASEAN, 10 nước đối tác, đối thoại của ASEAN và các quan sát viên. Khẩu hiệu "Xúc tiến hòa bình và an ninh qua đối thoại và hợp tác ở châu Á - Thái Bình Dương" chính là nội dung ưu tiên tại hội nghị này. Theo đó, ARF 17 tập trung bàn thảo các biện pháp nâng cao hiệu quả hợp tác trong ARF, trong đó có việc thực hiện hiệu quả các văn kiện Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác Đông Nam Á (TAC), Hiệp ước Khu vực phi vũ khí hạt nhân Đông Nam Á (SEANWFZ), DOC...
Đặc biệt, chuyến thăm lần thứ tư của Ngoại trưởng Mỹ Hillary Clinton đến Đông Á trong vòng một năm qua, trong khuôn khổ ARF 17, cho thấy tầm quan trọng của khu vực châu Á - Thái Bình Dương, đặc biệt là ASEAN, với tương lai của nước Mỹ.
Thêm nữa, do đây là lần đầu tiên Bộ trưởng Ngoại giao CHDCND Triều Tiên Pak Ui-chun dự diễn đàn này sau 2 năm, giới phân tích đánh giá các vấn đề liên quan đến Triều Tiên sẽ trở thành tiêu điểm trong những nội dung được bàn tới. Thông cáo chung của Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN nêu rõ, "Chúng tôi hết sức quan ngại về vụ chìm tàu Cheonan và căng thẳng gia tăng trên bán đảo Triều Tiên", đồng thời bày tỏ sự ủng hộ đối với một bán đảo Triều Tiên không có vũ khí hạt nhân và khuyến khích các bên nối lại đàm phán 6 bên trong thời gian sớm nhất: "Chúng tôi thúc giục tất cả các bên liên quan hết sức kiềm chế, tăng cường tin cậy và lòng tin, giải quyết các tranh chấp bằng biện pháp hòa bình".
Các nước Tiểu vùng Mekong với các đối tác
Một điểm nhấn của Hội nghị AMM 43 là tăng cường hợp tác giữa các nước Tiểu vùng Mekong với các đối tác của ASEAN. Trong đó, đáng chú ý là Hội nghị Bộ trưởng Mekong - Nhật Bản lần thứ ba và Hội nghị Tiểu vùng Mekong - Mỹ lần thứ hai. Hợp tác Tiểu vùng Mekong với sự góp mặt của Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia và Việt Nam đã được coi là một điển hình về mô hình hợp tác thúc đẩy tăng trưởng bền vững trong khu vực, ngày càng trở thành điểm đến của các nhà đầu tư lớn trên thế giới như Nhật Bản, Mỹ... Trên cương vị Chủ tịch ASEAN 2010, Việt Nam đang nỗ lực cùng các thành viên hiệp hội thúc đẩy hợp tác tiểu vùng thông qua một loạt hoạt động trong khuôn khổ các Hội nghị Cấp cao ASEAN 2010 nhằm triển khai các cơ chế hợp tác hiệu quả, đem lại lợi ích thiết thực cho các nước Tiểu vùng nói riêng, ASEAN nói chung.
Trong Hội nghị Bộ trưởng Mê Công - Nhật Bản lần thứ 3, ngày 21/7, các Bộ trưởng đã nhất trí thông qua Tuyên bố Chủ tịch khẳng định quyết tâm tiếp tục tăng cường hợp tác, xây dựng và củng cố mối quan hệ nhiều mặt, trên nhiều lĩnh vực, không chỉ giới hạn trong quan hệ kinh tế mà cả chính trị, văn hóa, và các lĩnh vực khác. Hội nghị cũng nhất trí sẽ tổ chức Hội nghị cấp cao Mê Công - Nhật Bản lần thứ hai bên lề Hội nghị Cấp cao ASEAN vào tháng 10/2010 tại Việt Nam và Hội nghị Bộ trưởng lần thứ tư năm 2011 do Nhật Bản tổ chức.
***
Hàng trăm các đại biểu, quan chức đã tới Hà Nội trong tuần lễ AMM 43 và các hội nghị liên quan. Hàng trăm phóng viên các hãng thông tấn nước ngoài bám sát từng sự kiện của hội nghị. Nói bóng bẩy như lời ông Pitsuwan thì "con mắt của thế giới đang hướng về Hà Nội và phần lớn các nước giàu có cũng có mặt ở đây để thảo luận với ASEAN". Đó cũng là bằng chứng sống động cho thấy sức hút thực sự của ASEAN khi họ quyết tâm đẩy mạnh thực hiện “văn hóa thực thi”.
Hà Nguyên