Tại cuộc họp báo thường kỳ của Chính phủ mới đây, Bộ trưởng, Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Vũ Đức Đam có nhắc tới câu chuyện trong quá trình điều hành EVN đã xảy ra một số vụ việc như báo chí nêu, trong đó có kết quả sản xuất, kinh doanh không tốt tại Công ty Viễn thông Điện lực (EVN Telecom). Là người đứng đầu EVN, đương nhiên Chủ tịch Hội đồng thành viên EVN phải chịu trách nhiệm trước nhất.
EVN là doanh nghiệp nhà nước đầu tiên hoạt động theo mô hình doanh nghiệp nhà nước hạng đặc biệt, từ tổng công ty 91 và hiện nay là tập đoàn. Dù đã có thêm nhiều doanh nghiệp khác tham gia phát triển nguồn điện, ngành điện cũng đang hướng tới mục tiêu thị trường cạnh tranh hoàn hảo, nhưng EVN vẫn được xem là xương sống trong phát triển điện lực.
Cũng như nhiều tập đoàn, tổng công ty hay doanh nghiệp nhà nước khác, khi nhìn thấy các khoản lợi nhuận lớn từ khối tài chính, viễn thông, EVN đã quyết định tìm kiếm cơ hội mới những lĩnh vực này. Có thể đây không phải là ý tưởng tồi nếu EVN không phải là doanh nghiệp nhà nước, đang nắm trong tay những khoản đầu tư lớn từ ngân sách nhà nước dành cho nhiệm vụ chính là phát triển ngành điện.
Song các khoản đầu tư ngoài ngành của EVN không mang lại hiệu quả như mong đợi khi rót tới 2.442 tỷ đồng vào EVN Telecom, nhưng năm 2010 lại thua lỗ trên 1.000 tỷ đồng. Kiểm toán Nhà nước cũng phát hiện EVN đã điều chuyển một khoản chi phí trên 1.000 tỷ đồng, mà thực chất là chuyển lỗ từ trách nhiệm của EVN Telecom cho một số tổng công ty điện trực thuộc EVN.
Không bảo toàn được vốn nhà nước được giao, gây thua lỗ, đương nhiên trách nhiệm trước tiên thuộc về lãnh đạo EVN. Tuy nhiên, câu chuyện đang diễn ra tại EVN, hay trước đó là Vinashin cũng cho thấy, điểm yếu trong hệ thống giám sát hoạt động của doanh nghiệp nhà nước, trong đó có việc thực hiện không tốt yêu cầu về công khai, minh bạch thông tin và trách nhiệm giải trình trong quản trị doanh nghiệp nhà nước.
Thiết lập thể chế yêu cầu tập đoàn, tổng công ty nhà nước công khai, minh bạch hóa thông tin theo thông lệ quốc tế, buộc các cơ quan, cá nhân, đại diện chủ sở hữu và các bên liên quan trực tiếp hoặc liên đới chịu trách nhiệm giải trình về kết quả, hiệu lực và hiệu quả hoạt động của khu vực này là đề nghị không mới, nhưng thực sự cấp thiết và không thể chậm trễ. Đi cùng với đó là một thể chế chuyên trách, thực hiện quyền chủ sở hữu nhà nước theo thông lệ tốt và pháp luật hiện hành thay vì sự phân chia chức năng thực hiện quyền chủ sở hữu nhà nước cho nhiều bộ, ngành như hiện nay.
Không bàn sâu về câu chuyện đầu tư ngoài ngành và trách nhiệm của doanh nghiệp nhà nước, nhất là tập đoàn kinh tế nhà nước trong phát triển kinh doanh ngành nghề cốt lõi mà Nhà nước giao, nhưng cũng không thể né tránh rằng, trong điều lệ được phê duyệt vào năm 2011 của khá nhiều doanh nghiệp nhà nước, cơ hội kinh doanh ngoài ngành là không nhỏ. Có vẻ như vai trò và trách nhiệm của doanh nghiệp nhà nước trong phát triển kinh tế vẫn cần được định vị lại một cách rõ ràng hơn, thống nhất hơn, để những cá nhân có trách nhiệm xác định rõ được quyền cũng như trách nhiệm của mình khi nhận trọng trách là người đứng đầu đơn vị.