Có hiểu chính con người và sinh hoạt của dân tộc Mông mới cảm nhận sâu sắc nét đẹp và cách thức biểu hiện tình yêu của họ. Mùa xuân là lúc để họ thể hiện tình yêu qua tiếng đàn môi, tiếng kèn lá, qua tiếng sáo ngang, sáo dọc.
... "
(NXB Văn hóa Dân tộc 1998)
Với người Mông, tình yêu càng đẹp khi hai người tình nguyện thủy chung:
... "
(Văn hóa Mông - Trần Hữu Sơn)
Từ đấy, chàng trai, cô gái mãi chờ, mãi đợi, mãi yêu:
... "
(Nhớ em H' chà mùa mái)
Hình ảnh vợ đi trước, chồng trên lưng ngựa theo sau cho thấy họ hạnh phúc đến nhường nào. Tư thế "đi sau" của người đàn ông Mông khẳng định vị trí, vai trò chủ nhân trong gia đình. Họ là người luôn che chở, bảo vệ vững chắc cho mọi thành viên - Trước hết là bạn tình. Chả thế trước khi thành vợ, thành chồng họ hứa:
... "
(NXB Văn hóa Dân tộc 1998)
Rõ ràng, đây không phải là viễn cảnh xa xôi mà bằng hiện thực
"Cho em đi trước mãi mãi...". Cách nói đơn giản nhưng sâu xa như tâm hồn, trái tim người Mông vậy!
Tình yêu trong thơ ca dân gian Mông đả động đến cả lúc chết:
... "
(NXB Văn hóa Dân tộc 1998)
Với xã hội xa, tình yêu trai gái Mông đâu có dễ dàng. Thơ ca dân gian cũng đã dành khá nhiều về đề tài này.
Éo le, ngang trái, bất hạnh là những tiếng kê bi thương của bao mối hận tình.
... "
Trong bài thơ "Không lấy được nhau" (Chi pâu xi dùa) phản ánh:
... " anh rời bản
Còn đâu tình ta..."
Tình yêu bị xã hội xưa tước bỏ. Cùng đường, chỉ có "thế giới âm" là có thể tự do:
...
(Dân ca Mông - Đình Quý)
Tóm lại, tình yêu trong thơ ca dân gian Mông không chỉ đẹp về nội dung mà còn ở phương thức thể hiện. Điệp từ, điệp ý, thơ ca dân gian Mông không bị pha trộn, lẫn lộn với các loại thơ ca dân gian của các dân tộc khác.
Cho dù hoàn cảnh nào, tình yêu trong thơ ca dân gian Mông vẫn hiện hữu, vẫn tồn tại. Riêng ở Yên Bái, người Mông Trạm Tấu, Mù Cang Chải một số xã vùng cao Văn Chấn, Văn Yên... vẫn còn duy trì trên dưới 300 bài, nội dung vô cùng phong phú, đặc sắc, nhất là nói đến tình yêu lứa đôi:
... "Anh gặp em, chiếm cả lòng em
Mãi mãi yêu anh mất rồi..."
(Cú dúa pang cầu)