Nghề phụtrở thành nghề chính
Nghề thêu cũng có ba bảy kiểu. Ở Hà Nội thì Quất Động và Thắng Lợi là nổi tiếng nhất với nghề thêu tranh nghệ thuật. Người thợ thêu ở đây có thể làm ra các sản phẩm hết sức đa dạng từ thêu tranh phong cảnh, tĩnh vật, động vật, tranh hội hè đến thêu truyền thần... Không chỉ đa dạng về mẫu mã mà tranh thêu Quất Động, Thắng Lợi còn tinh xảo từng đường kim mũi chỉ, hình ảnh mịn, phối màu tinh tế. Chinh phục không những thị trường nội địa mà mặt hàng tranh thêu còn được xuất sang các nước như: Hồng Kông, Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, Mỹ... Thêu đã trở thành nghề mang lại thu nhập chính cho nhiều hộ gia đình.
Để tạo nên một tác phẩm thêu hoàn chỉnh, các nghệ nhân phải tiến hành rất nhiều công đoạn như: vẽ mẫu, căng nền, sang kiểu, chọn chỉ mầu rồi mới tiến hành thêu. Công đoạn vẽ mẫu thêu trên vải rất khó, vì vậy nghệ nhân thêu gần như phải đồng thời là họa sĩ. Về kỹ thuật thêu tay truyền thống thì bao gồm 9 kỹ thuật cơ bản: nối đầu, lướt vặn, đâm sô, bó bạt, thêu bỏ, thêu bạt, sa hạt đơn – sa hạt kép, khoắn vảy đơn - khoắn vảy kép và chăng chặn. Công phu nhất là thêu các đường lượn, đường viền, các khối hình, thêu nổi gân lá, đài hoa, mắt phượng... sao cho các đường chỉ đan vào nhau mịn màng, chân chỉ của từng chiếc lá, đài hoa luôn đều đặn. Đường chỉ càng mịn màng, chân chỉ càng lẩn bao nhiêu, sản phẩm càng có giá trị nghệ thuật thẩm mỹ bấy nhiêu.
Ngoài thêu tranh nghệ thuật thì Hà Nội còn một số làng nghề thêu khác cũng đang chinh phục được nhiều khách hàng như thêu trắng ở Lê Lợi (Thường Tín), thêu cườm ở Nguyễn Trãi (Thường Tín) hay nghề thêu ở Phú Xuyên, Cổ Đông (Sơn Tây)… Nghề thêu ren đã giải quyết công ăn việc làm thường xuyên cho hàng ngàn lao động ở các địa phương, góp phần tăng nguồn thu nhập và ổn định cuộc sống xã hội tại các làng nghề thêu truyền thống hiện nay. Theo ông Mai Văn Hưởng (Chủ tịch Hiệp hội thêu ren TP Hà Nội), mặc dù trong điều kiện kinh tế thị trường gặp nhiều khó khăn song tổng doanh thu ước đạt năm 2010 và quý I năm 2011 của ngành nghề thêu ren vẫn đạt khoảng 45 tỷ đồng. Thêu ren vốn được coi là nghề phụ (bên cạnh nghề nông) nhưng trong điều kiện hiện tại, nó đã trở thành nghề chính của nhiều địa phương.
Vượt khó
Mặc dù nhu cầu tiêu dùng đối với mặt hàng thêu ren vẫn không ngừng phát triển, tuy nhiên, nghề thêu ren vẫn đứng trước rất nhiều khó khăn, đó là sự biến động của giá cả thị trường, giá nguyên vật liệu đầu vào tăng cao trong khi nguồn vốn hạn chế đã làm ảnh hưởng trực tiếp đên các doanh nghiệp, các hộ kinh doanh. Đa số các hộ phải sản xuất cầm chừng, hàng đặt bao nhiêu thì làm bấy nhiêu. Giá nguyên vật liệu tăng cao trong khi giá bán sản phẩm thì không được tăng nhiều, do sợ mất khách, Nhiều hộ phải chuyển sang hàng may mặc chất lượng thấp hơn để duy trì sản xuất. Trong khi đó, nguồn nhân lực lại đang suy giảm mạnh, đặc biệt là lao động có tay nghề cao ở các làng nghề. Một số ngành nghề phụ khác có thu nhập mang tính trước mắt cao hơn đã thu hút lực lượng lao động, do đó vấn đề tuyển dụng và đào tạo lao động gặp nhiều khó khăn.
Để vượt qua những khó khăn ấy, cùng với sự hỗ trợ của Trung tâm Khuyến công và Tư vấn PTCN, Sở Công Thương, Hiệp hội thêu ren thành phố Hà Nội đã ra đời (năm 2006). Đến nay, Hiệp hội đã tập hợp được gần 60 hội viên tập trung ở các huyện Thường Tín, Mỹ Đức, Phú Xuyên là những địa phương có nghề thêu ren truyền thống lâu đời. Hiệp hội đã kết hợp chặt chẽ giữa các doanh nghiệp và các Tổ hợp tác, các cơ sở sản xuất túi cườm, các xưởng giặt là, xưởng thêu tranh nghệ thuật truyền thống, xưởng thêu máy vi tính cao cấp, các đại lý cung cấp nguyên vật liệu, các xưởng nhuộm chỉ phục vụ cho ngành thêu đa dạng và phong phú.
Trong thời buổi hội nhập, nắm bắt các xu hướng mới, các nghệ nhân, thợ giỏi, có kinh nghiệm nhiều năm với nghề, các thế hệ cao tuổi, các thế hệ trẻ tuổi trong các làng nghề truyền thống hiện nay không ngừng nghiên cứu sáng tác các mẫu mã mới đáp ứng với yêu cầu thị trường trong thời kỳ hội nhập. Đặc biệt, công tác đào tạo, nhân cấy nghề đã được chú trọng. Được sự giúp đỡ của Sở Công Thương Hà Nội, Trung tâm Khuyến công và Tư vấn phát triển công nghiệp thành phố, các cơ sở trong Hiệp hội đã mở nhiều lớp đào tạo nhân cấy nghề, các lớp học bồi dưỡng kiến thức kinh doanh xuất nhập khẩu cho các hội viên…
Việc phát hành và sử dụng nhãn hiệu tập thể là việc làm đã được Hiệp hội tiến hành để mỗi hộ làm kinh doanh có trách nhiệm hơn với sản phẩm mình tạo ra. Theo đó, cơ sở đăng ký sử dụng thương hiệu, nhãn hiệu tập thể phải thực hiện đúng quy chế sử dụng và đăng ký mã hàng có đủ tiêu chuẩn chất lượng trên mỗi sản phẩm của cơ sở theo quy chế sử dụng nhãn hiệu tập thể của ban quản trị thương hiệu hiệp hội đã quy định.
Để khắc phục tình trạng suy giảm nhân lực lao động, các cơ sở đã đưa ra những giải pháp mở rộng địa bàn sản xuất đến các địa phương bạn có điều kiện phát triển nghề thêu hợp lý. Cụ thể là các cơ sở tổ chức các lớp dạy nghề tại các địa phương có điều kiện thích hợp để sản xuất một phần trên nhiều phần của sản phẩm, sau đó đem về cho thợ kỹ thuật cao hoàn thiện, tạo nên sản phẩm có đủ tiêu chuẩn xuất ra thị trường với giá cả hợp lý, giữ vững được giá trị thương hiệu của đơn vị mình. Những giải pháp này đang được nhân rộng trong Hiệp hội.
Cần thêm nhiều sự hỗ trợ
Trong điều kiện muôn vàn khó khăn về nhân lực, về sự biến động của thị trường và khan hiếm nguồn vốn sản xuất đang đè nặng lên vai các làng nghề truyền thống, trong đó có nghề thêu ren thì bàn tay của Nhà nước là rất cần thiết. Hiện nay, Trung tâm Khuyến công và Tư vấn phát triển công nghiệp Hà Nội đã có rất nhiều hoạt động thiết thực, đã tiếp thêm sức mạnh vực dậy nhiều làng nghề truyền thống. Tuy nhiên, các làng nghề nói chung và nghề thêu ren truyền thống nói riêng vẫn cần hơn nữa sự giúp đỡ của các cơ quan chức năng, để cái nghề đã nuôi sống, làm giàu cho người dân hàng trăm năm nay không bị mai một.
Ông Mai Văn Hưởng kiến nghị: “Chúng tôi rất mong Nhà nước có những chương trình khuyến công đào tạo nghề trên hai hình thức ngắn hạn và dài hạn ở các địa phương được xem là phù hợp với nghề định đào tạo, sau khi khảo sát thực tế kết hợp với các doanh nghiệp, các tổ chức kinh tế mang tính chuyên nghiệp để bao tiêu sản phẩm đầu ra cho học viên sau đào tạo. Ngoài ra, Nhà nước cần các biện pháp bình ổn giá như Chính phủ đã và đang làm nhưng cần cụ thể hơn, sâu rộng hơn và lâu dài đồng bộ. Vấn đề vốn luôn là khó khăn với các làng nghề, vì vậy, Nhà nước nên có các chính sách hợp lý trong việc cho vay vốn các hộ làm nghề thủ công nghiệp để họ an tâm sản xuất và làm ổn định giá nguyên liệu đầu vào”.