Ngược Tây Bắc trong những ngày cuối năm giá lạnh, khi mà người Kinh dưới xuôi vẫn còn đang tất bật chạy ngược chạy xuôi giữa bộn bề công việc, đua với thời gian cố gắng "thanh toán" nốt những cái gạch - đầu - dòng đã được lên lịch từ mùa xuân trước vẫn còn dang dở; khi mà có người còn bấm đốt ngón tay thở dài ngao ngán: "Chỉ còn hơn tháng nữa thôi, Tết đến rồi...", rồi lại bù đầu vào công việc, đặng kiếm thêm chút lương thưởng cuối năm để có thể thanh thản đón cái Tết cổ truyền của dân tộc đang cận kề, kẻo để vắt sang năm mới sẽ bị "dông cả năm". Tâm lý người Việt mình bao đời nay đã vậy, giờ vẫn không thay đổi. Nhiều người còn gắng làm việc tới tận chiều 29, 30 Tết, ngẩng lên nhìn, thấy đường phố thênh thang khác hẳn với cái cảnh ồn ã, chen lấn, xô bồ, náo nhiệt thường ngày, mới giật mình, quáng quàng chạy vội ra chợ sắm sanh vài thứ cho đủ lệ bộ, kịp về "tống cựu nghinh tân" cho phù hợp với xu thế chung. Đợi đến giao thừa, cúng ông bà xong, sau đó là ngủ vùi ba ngày Tết như để bù lại suốt một năm "chạy marathon" bận rộn với cả những việc có tên và không tên. Tết, vì vậy, với một số người, giờ chỉ còn trong tâm tưởng, như những ẩn ức đẹp. Tết - giờ chỉ còn tồn tại như một thứ nghi lễ bắt buộc, ở góc độ nào đó có thể gây phiền toái, nhưng không thể bỏ (?).
Mùa xuân trên vùng cao.
1.Tôi bắt chuyến xe khách duy nhất trong ngày xuất phát từ bến xe thị xã Nghĩa Lộ đi Mù Cang Chải. Chiếc xe già nua và cũ kĩ như một lão già ho hen chất lên mình cơ man nào là hàng hóa, nhu yếu phẩm. "Để phục vụ bà con mình trên đó đón Tết!"- gã lơ xe nháy mắt cười, đoạn thò đầu qua cửa xe gõ phành phành: "Ai đi Mù Cang Chải lên xe đi ngay...".
Bỏ lại sau lưng cái thị xã vùng cao ồn ào chẳng khác gì dưới xuôi mình, chiếc xe ậm ạch bắt đầu ù ì leo dốc. Hiện ra trước cửa kính xe con đường mảnh như sợi chỉ, ngoằn ngoèo lúc lên cao, khi xuống thấp. Một bên vách đá dựng đứng, một bên là miệng vực, chốc chốc lại hiện ra những chân ruộng bậc thang đã qua mùa thu hoạch được coi là đẹp nhất vùng Tây Bắc, mềm mại như những xéo lụa xếp khéo, chỉ còn trơ lại những gốc rạ căm căm. Xe như trôi đi trong sương, qua nhiều núi đồi, qua những eo đèo trên cả ngoạn mục. Ông già người Mông đi trên xe chốc chốc lại lôi điếu cày ra rít. Trời hanh hao nắng lạnh, câu chuyện ấm dần lên...
Trên những chuyến xe dọc đường Tây Bắc, đi nhiều, tôi đã không ít lần bắt gặp cái cảnh các cô cậu học trò người dân tộc vẫy xe đi nhờ mấy chục cây số để đến trường; những người đàn bà Mông cắp nách con lợn, con gà xin quá giang đi chợ. Chưa bán được "hàng", họ chưa có tiền trả, xin hẹn hôm sau. Ngay trên chuyến xe này cũng vậy! Một phụ nữ Mông bán con gà của mình cho gã lơ xe. Hỏi sao không bán ở chợ, chị cười, ríu rít thổ âm, khiến tôi không tài nào hiểu được. Gã lơ xe trở thành người phiên dịch bất đắc dĩ. Có gì đâu, con gà đáng ra giá 50.000 đồng nhưng ở chợ chỉ có người trả đến 49.999 đồng thì cũng không bán, người phụ nữ Mông này sẵn sàng mang con gà về nuôi một tuần sau lại mang xuống chợ. Chưa hết, trong cái tù mù hôi khắm của khói thuốc lào, ông già người Mông miệng phun khói khào khào vừa bán trứng. Vì không biết tính toán nên ông lão bán 10 xâu trứng (trứng gà được xâu trong chùm lá tranh buộc túm hai đầu) làm... 10 lần cho khách, có nghĩa là người mua phải trả tiền... 10 lần. Cứ bên này đưa trứng thì bên kia đưa tiền. Đưa tiền chẵn ông già người Mông sẽ... trả lại, chẳng thà mang trứng về bản cho gà ấp còn hơn...
2. Người dân tộc ở những vùng núi cao và mây mù Tây Bắc của Tổ quốc bao giờ cũng ăn Tết sớm. Khi hoa đào, hoa mai, hoa mận e ấp bung những cánh đầu tiên, rập rờn cành nâu nụ biếc ven những cung đường núi hay trong vườn nhà, những mùa hoa sung mãn. Khi vụ lúa nương duy nhất trong năm đã được thu hoạch xong, thóc đã nằm im trong bồ, ngô sắn phần được cân cho cánh lái buôn đánh hàng theo những chuyến xe tải về xuôi lấy tiền sắm sanh tiêu Tết còn lại đã phơi mình trên gác bếp... thì đồng bào các dân tộc rục rịch sửa soạn đón cái Tết riêng theo truyền thống của dân tộc mình. Tùy theo từng dân tộc mà Tết đến sớm hay muộn hơn: người Hà Nhì tính theo lịch mặt trăng, bao giờ cũng ăn Tết sớm vào khoảng cuối tháng 10 đầu tháng 11 âm lịch; người Mông ăn Tết vắt từ đầu tháng chạp năm nay sang tận cuối giêng năm sau, khi mà đã uống rượu hết ở các nhà trong bản, rượu rót tràn ra bát, liên tục, bất tận... "Vất vả cả năm rồi, đã đến lúc phải được nghỉ ngơi. Con trâu, cái cày, cái cuốc, thửa ruộng bậc thang... cũng cần được nghỉ. Tết là dịp mặc đẹp đi thăm thú anh em, họ hàng khắp làng trên bản dưới, uống với nhau bát rượu, ăn chung nồi thắng cố... kẻo lâu không gặp lại nhớ mặt quên tên..."- cái lý của người Mông bao đời nay vẫn hồn nhiên đến vậy.
Ở bản Trống Tông, xã Chế Cu Nha (huyện Mù Cang Chải, tỉnh Yên Bái), đại gia đình người Mông của ông Hờ Vàng Hử cũng thế, rục rịch mổ lợn đón Tết sớm, lá gan và xúc mỡ để giữa lá dong, đặt trong quẩy tấu để dành cho khách quý - là tôi - ở dưới xuôi lên thăm và ăn Tết với gia đình. Hai "con dao quăng" của ông Bí thư Đảng ủy xã Chế Cu Nha - Lý Chù Vàng hóa ra không hề gần. Vượt qua những con dốc dựng đứng và những cua đường gấp khúc đến rợn tóc gáy, mới thấy bóng ông Hờ Vàng Hử thấp thoáng xa xa, dưới gốc mận ra hoa trắng muốt, bên ngôi nhà dài có lẽ là kỷ lục của xứ Mù Cang này. Đi một lúc lâu nữa mới đến, đám trẻ con chơi quay ngoài ngõ. Bí thư Lý Chù Vàng bảo tôi: "Ông Hử năm nay ngót chín mươi rồi đấy! Suốt mấy chục năm qua ông đã chèo chống, "lãnh đạo" một đại gia đình 4 thế hệ có tới 16 cặp vợ chồng, con cái cháu chắt lên tới gần... 100 người sống chung dưới một mái nhà, hòa thuận, ấm no, hạnh phúc..."...
Ông Hờ Vàng Hử dẫn tôi đi một vòng quanh ngôi nhà, trong khi đám con cháu vẫn tất bật mổ lợn, giết dê, gà... ngoài sân. Ngôi nhà được chia thành khoảng... 20 gian, cột kèo, sàn nhà... đều được làm bằng gỗ pơmu chắc chắn. Khoát một vòng tay, ông Hử cho biết: "Hồi trước, gỗ pơmu ở đây còn rất nhiều, nhưng để có được ngôi nhà này, vợ chồng tôi và các con đã phải làm quần quật suốt 10 năm trời đấy! Hôm khánh thành, cả bản đến chia vui, tất cả cùng ngồi trong nhà uống rượu mà vẫn đủ chỗ...". Chỉ vào hai chiếc chảo gang lớn đặt trên bếp lửa giữa nhà, ông cười khơ khơ: "Nhà đông người nên phải dùng bếp lớn, bữa nào cũng sắp thành một hàng dài như có cỗ vậy..."
Ông Hờ Vàng Hử "bắt" bà Lý Thị Dinh về làm vợ năm ông vừa tròn 20 tuổi (bà Dinh năm nay đã bước sang tuổi 86), ông bà có với nhau 7 người con trai: Hờ Vàng Páo, Hờ Vàng Chư, Hờ Vàng Di, Hờ Vàng Tu, Hờ Vàng Mang, Hờ Vàng Lử và Hờ Vàng Sang. Anh Hờ Vàng Chư, người con thứ hai của ông bà, là liệt sỹ hi sinh trong cuộc kháng chiến chống Mỹ. Hiện gia đình ông Hờ Vàng Hử có của ăn của để, còn mấy khu trang trại hiện ông giao cho con cái trông coi.
3. Tối hoặc nửa đêm 30, người Mông cúng ma nhà (tổ tiên) bằng một con lợn sống, một con gà còn sống (và phải là gà trống, mà tốt nhất là gà trống tơ). Sau đó mới mang lợn và gà ấy đi giết thịt (nhà nào giàu có thì thịt một con lợn để ăn trước). Thịt xong đem cúng một mâm thịt chín, rồi ăn cơm uống rượu. Sau khi đã thực hiện đầy đủ nghi lễ cúng trời, đất, tổ tiên, ông bà... cỗ bàn được dọn ra trên 5 chiếc mâm dài chạy dọc theo ngôi nhà. Bí thư Lý Chù Vàng và tôi là khách quí được mời trang trọng ngồi cạnh ông Hờ Vàng Hử và bà Lý Thị Dinh, con cháu lần lượt sắp hàng ngồi hai bên. Rượu được rót tràn ra bát. Ngày Tết nên đám đàn bà con gái cũng uống, cho thêm hồng đôi má hoa đào.
Trong men rượu lâng lâng, ông Hờ Vàng Hử tâm sự: "Thời mình trước đây khác, bây giờ khác. Các con, các cháu đều có chí hướng riêng của mình. Bây giờ tôi già rồi, khả năng quán xuyến công việc không còn được như trước nữa. Bởi vậy, Tết xong tôi sẽ họp các con lại để bàn chuyện tách hộ. Đến nay, đứa nào cũng đều có nhà cửa, ruộng nương riêng cả rồi. Với lại, bây giờ, tất cả các cháu trong nhà không những đều đi làm nương mà chúng còn tham gia vào các công việc khác nữa. Như thằng Hú đi làm việc xã (Hờ A Hú, cháu nội, con anh Hờ Vàng Di hiện là cán bộ Đoàn xã Chế Cu Nha - PV), rồi sau này, lớp trẻ sẽ phải được học hành đến nơi đến chốn để đi làm việc Nhà nước. Thế hệ tôi và các con tôi không biết chữ đã đành, nhưng đến các cháu thì tôi khuyên chúng nhất định phải học. Chỉ có cái chữ mới làm ta mở mang cái đầu ra được. Bây giờ, ngày nào tôi cũng xem vô tuyến truyền hình, nhất là các chương trình tiếng Mông, để hiểu biết thêm về chính sách của Đảng, Nhà nước đối với đồng bào dân tộc mình. Để mình khỏi tụt hậu so với lớp trẻ...". Nói rồi ông Hử chiêu một ngụm rượu, lại cười khơ khơ.
Hờ A Hú nãy giờ ngồi nghe ông nói, giờ mới như sực tỉnh,vội rót thêm rượu vào bát và tiếp cho tôi món Tết. Đó là một khúc dồi lợn dài và đen, nhìn giống như thứ xúc xích của người Tây, ở thành phố ta vẫn thường thấy khi đi ăn ở các nhà hàng. Dồi lợn từ Tết năm ngoái để trên gác bếp khiến nó đen màu bồ hóng, người Mông gọi là món Tết. Lần đầu tiên, cho phải phép, tôi nhắm mắt nuốt kèm theo bát rượu ngô xé họng. Xong rồi thấy ngọt và bùi. Muốn ăn thêm mà không dám xin, sợ mình lỗ mãng!
Bữa rượu kéo dài từ đêm hôm trước, đến tận sáng hôm sau vẫn chưa dứt, bên bếp lửa bập bùng. Ai say thì tự tìm chỗ nằm, tỉnh lại dậy uống tiếp. Đám thanh niên, có tí men rượu, bắt đầu thổi khèn và hát những bài dân ca Mông đẫm tình: "Anh ơi!/ Chim khuyên có gọi mùa, mùa mới về/ Chim khuyên có gọi năm, năm mới tới/ Tháng giêng là mùa ra sấm mới/ Con chim khuyên khôn, hãy đến hót ở đỉnh đồi nhà em...
Tết ở bản Trống Tông, nhà ông Hờ Vàng Hử, xứ Mù Cang Chải, trên đường du xuân tôi bắt gặp cái cảnh những chàng trai cô gái cứ giằng co nhau. Những chàng trai ngật ngưỡng men rượu xuân, tìm được người thường thì nhảy vào... vỗ mông. Một kiểu tỏ tình đầy bản năng và đáng để người miền xuôi như tôi phải thòm thèm và mơ ước...
Phóng sự của Đào Nguyễn An Khanh