Nguyên nhân là do xăng dầu chính là nguyên liệu đầu vào của hầu hết các ngành sản xuất, đặc biệt là ngành vận tải. Lại cộng thêm yếu tố tâm lý, bởi với quyết định tăng giá xăng thêm 700 đồng/lít vào ngày cuối cùng của tháng 6, thì chỉ trong vòng chưa đầy một tháng, xăng đã hai lần tăng giá. Nếu tính từ đầu năm, thì đây là lần tăng giá thứ năm, có thể khiến nguy cơ tái lạm phát càng trở nên đáng lo hơn.
Nỗi lo này là có thực, bởi từ nhiều năm nay, mỗi lần tăng giá xăng dầu, CPI đều tăng bất thường. Chẳng hạn, sau khi quyết định tăng giá xăng được đưa ra vào ngày 25/2/2008, CPI tháng sau đã tăng 2,99%. Trong tình hình suy giảm kinh tế hiện nay, người dân vẫn đang trong xu hướng thắt chặt chi tiêu, có thể tác động của việc tăng giá xăng đối thị trường không mạnh như các năm trước, song hiệu ứng tăng giá là điều gần như không thể tránh khỏi. Trên thực tế, các hãng vận tải cũng đã rục rịch tính chuyện tăng giá và điều đó cũng có nghĩa là, sẽ có một loạt mặt hàng sẵn sàng “ăn theo”.
CPI 6 tháng đầu năm chỉ tăng 2,68% so với tháng 12 năm ngoái, một mức tăng khá thấp. Tuy nhiên, cũng cần phải thấy rằng, mặt bằng giá cả hiện nay vẫn tương đối cao, chính vì vậy, mức tăng này chưa hẳn đã là thấp. Với tình hình kinh tế hiện nay, chỉ số CPI năm nay hoàn toàn có thể kiềm giữ ở mức dưới 10% như chỉ tiêu Quốc hội đề ra.
Song tái lạm phát là nguy cơ có thật và có thể, nó sẽ chỉ bộc lộ rõ rệt trong những tháng đầu năm 2010. Muốn giảm thiểu nguy cơ này, chỉ có một cách, đó là theo dõi chặt chẽ để sớm có những phản ứng chính sách đúng đắn và kịp thời. Phản ứng đầu tiên rất cần thiết và quan trọng, đó là kiểm soát giá cả thật tốt để tránh tình trạng “té nước theo xăng” như từng thấy lâu nay.
Trên một khía cạnh khác, cũng cần phải có biện pháp quản lý giá xăng dầu một cách minh bạch và hợp lý hơn. Đây chính là đòi hỏi chính đáng của dư luận. Bởi lẽ, nếu xem xét vào thời điểm tháng 7 năm ngoái, khi giá xăng là 19.000 đồng/lít, thì giá dầu trên thị trường thế giới khoảng 147 USD/lít. Còn tháng 7 năm nay, khi giá dầu thế giới dao động trên dưới 70 USD/thùng, thì giá xăng là 14.700 đồng/lít. Nghĩa là, trong khi giá dầu thế giới giảm tới 50%, thì giá xăng trong nước chỉ giảm khoảng 25%. Chính vì có sự khập khiễng này, câu hỏi về chuyện có hay không sự hợp lý trong quyết định tăng giá xăng dầu trong nước đã được đặt ra.
Câu trả lời xem ra cũng khá hợp lý, đó là sự khác nhau giữa chính sách thuế và chính sách điều hành vào thời điểm năm ngoái và năm nay. Nhưng vấn đề là, dư luận vẫn chưa thực sự thấy được doanh nghiệp xăng dầu đã lỗ - lãi ra sao và cơ cấu giá xăng dầu cụ thể thế nào.
Dù là giá xăng dầu đã được điều hành theo cơ chế thị trường, doanh nghiệp được ấn định giá, nhưng đây là một mặt hàng quan trọng, nên vẫn cần phải kiểm soát chặt chẽ, nhất là trong những thời điểm nhạy cảm. Các chuyên gia kinh tế đã chỉ ra rằng, cần thiết phải vừa giám sát chặt chẽ các yếu tố hình thành giá của doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu, vừa tăng cường kiểm soát thị trường, để hạn chế tình trạng tăng giá bừa bãi theo giá xăng.
Chuyện kiểm toán các doanh nghiệp xăng dầu để xác định rõ chuyện kinh doanh lỗ - lãi, từ đó có cơ sở xác định mỗi lần doanh nghiệp đề nghị tăng, giảm giá có phù hợp không, có lợi cho nền kinh tế không cũng cần được đặt ra.