Khái niệm "toàn cầu hóa" xuất hiện lần đầu tiên trên thế giới vào những năm 1990, và đạt tới sự phổ biến rộng khắp vào năm 2000 và 2001. Ví dụ, trong năm 2001, báo Le Monde của Pháp đã đăng tới 3.500 bài báo có sử dụng từ "toàn cầu hóa".
Tuy nhiên, trên các tờ báo lớn như New York Times và Financial Times, việc sử dụng khái niệm này đã suy giảm mạnh, đặc biệt là sau cuộc khủng hoảng tài chính năm 2007. Khái niệm "toàn cầu hóa" đang ngày một ít được sử dụng.
Một lược sử về khái niệm "toàn cầu hóa", và sự so sánh khái niệm này với các khái niệm bị "sử dụng quá mức" khác, sẽ giúp chúng ta hình dung được điều gì đang diễn ra.
Hai phát minh về khái niệm quan trọng nhất của thế kỷ XX, "chủ nghĩa toàn trị" (totalitarianism) và "toàn cầu hóa" (globalization). Được sản sinh từ nước Ý, khái niệm đầu tiên đã được sử dụng để mô tả hiện trạng thế giới vào giữa thế kỷ XX, và dần dần biến mất. "Chủ nghĩa toàn trị" bị tan rã vào năm 1989, và khái niệm "toàn cầu hóa" trỗi dậy.
Khái niệm "chủ nghĩa toàn trị" được nhà văn theo chủ nghĩa tự do người Ý, Giovanni Amendora, bắt đầu sử dụng vào năm 1923, với ý nghĩa phê phán và chế diễu khuynh hướng hoang tưởng tự đại của chính quyền Benito Mussolini. Vài năm sau, khái niệm này trở thành cách tự định nghĩa mang đầy vẻ tự hào của chính chủ nghĩa phát-xít Ý.
Giovanni Gentile, Bộ trưởng Giáo dục trong chính phủ Mussollini, người được coi như là triết gia chính thống của chủ nghĩa phát-xít, đã sử dụng khái niệm này một cách chính thức. Sau đó, chính Musolini đã sử dụng nó để biên soạn Bách khoa thư về Chủ nghĩa phát-xít.
Trong cả hai ý nghĩa, thù địch và tự xưng, khái niệm "chủ nghĩa toàn trị" được sử dụng để mô tả khuynh hướng chính trị muốn kiểm soát toàn bộ các khía cạnh của đời sống xã hội, và gắn bó chặt chẽ với nền tảng triết học về chính trị, kinh tế và xã hội của chủ nghĩa phát-xít. Những người theo chủ nghĩa phát-xít luôn tự nghĩ rằng họ có đầy đủ cả tri thức lẫn quyền lực.
Toàn cầu hóa sẽ là một đặc điểm cơ bản trong lịch sử loài người
Ngày nay, ít người biết được nguồn gốc của khái niệm "toàn cầu hóa". Từ điển Oxford English Dictionary đã chỉ ra rằng khái niệm này được sử dụng sớm nhất trong một bài nghiên cứu học thuật vào năm 1972. Khái niệm "toàn cầu hóa" đã được sử dụng sớm hơn, nhưng với một ý nghĩa tương đối khác - một khái niệm được sử dụng trong thế giới ngoại giao nhằm chỉ sự liên kết giữa các khu vực hoạch định chính sách khác nhau (ví dụ như sự liên kết trong quá trình lập định chính sách tài chính và chính sách an ninh).
Phần từ nguyên học của từ điển Oxford English Dictionary đã chỉ ra nguồn gốc của khái niệm "toàn cầu hóa", là một thuật ngữ được sử dụng rộng rãi trong giới sinh viên cấp tiến tại châu Âu lục địa.
Vào năm 1970, tạp chí Sinistra Proletaria (Nhà vô sản cánh tả), một tạp chí "ngoài luồng" của phong trào cánh tả tại Ý, đã đăng một bài mang tựa đề "Quá trình toàn cầu hóa của xã hội tư bản" (The Process of Globalization of Capitalist Society), trong đó khái niệm "toàn cầu hóa" được sử dụng để mô tả hãng máy tính IBM, một "tổ chức vận hành một cách tổng thể và kiểm soát tất cả các hoạt động của nó nhằm đạt đến mục tiêu lợi nhuận và "toàn cầu hóa" tất cả các hoạt động trong quá trình sản xuất".
Bài báo này cho thấy, vào thời điểm đó, hãng IBM, vốn đang tiến hành sản xuất tại 14 quốc gia khác nhau và sản phẩm của họ xuất hiện tại 109 quốc gia, "đã trở thành hiện thân của quá trình toàn cầu hóa của chủ nghĩa đế quốc tư bản chủ nghĩa". Bài báo này được coi như là một trích dẫn đầu tiên cho khái niệm "toàn cầu hóa" được sử dụng với ý nghĩa giống như ngày nay.
Sau đó, khái niệm "toàn cầu hóa" đã trải qua nhiều thăng trầm. Nó bắt đầu bị lạm dụng vào những năm 1990. Vào cuối thập niên 1990 và đầu thập niên 2000, các cuộc biểu tình chống toàn cầu hóa đã diễn ra rộng khắp, nhằm phản đối Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Diễn đàn Kinh tế thế giới (WEF), và hãng McDonald's. Vào thời điểm này, khái niệm "toàn cầu hóa" được nhìn nhận giống như nhận thức của các nhà cánh tả Ý vào thập niên 1960 - đó là một quá trình bóc lột người nghèo trên toàn thế giới bởi các nhóm tài phiệt và kỹ trị.
Nhưng vào những năm 2000, ý nghĩa của "toàn cầu hóa" bắt đầu thay đổi và trở nên bớt "nhạy cảm về chính trị" hơn, một phần bởi toàn cầu hóa đã mang lại lợi ích cho nhiều thành phần tham gia "cuộc chơi" này, trong đó có các thị trường mới nổi có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao.
Bên cạnh đó, các quốc gia vốn trước kia được mô tả như là "chậm phát triển" hay các nước thuộc "Thế giới thứ ba" đang dần chiếm lĩnh vị trị quan trọng trong quá trình toàn cầu hóa. Hơn nữa, rất nhiều nhà phê bình trước kia đã nhận ra rằng quá trình "liên kết toàn cầu" là một cách thức tốt để giải quyết các vấn đề toàn cầu như biến đổi khí hậu, khủng hoảng kinh tế, và nghèo đói.
Các sử gia đã bắt đầu nhìn nhận hiện tượng "toàn cầu hóa" với độ lùi xa hơn về thời gian. Toàn cầu hóa không còn là câu chuyện của quá trình hòa nhập của các thị trường tư bản trong hai thập niên cuối cùng của thế kỷ XX, hay thậm chí là "làn sóng toàn cầu hóa đầu tiên" trong thế kỷ XIX, khi mà bản vị vàng và sóng điện thoại từ châu Mỹ đang nỗ lực thống nhất thế giới.
Thay vào đó, một tầm nhìn lịch sử rộng và sâu hơn đã nhìn nhận toàn cầu hóa đã được bắt đầu từ kỷ nguyên của Đế chế La Mã và thời kỳ nhà Tống (960-1279) của Trung Quốc, và thậm chí còn xa xưa hơn nữa, kể từ khi loài người nguyên thủy di cư khỏi lục địa châu Phi để tìm kiếm các vùng đất mới.
Hai khái niệm "chủ nghĩa toàn trị" và "toàn cầu hóa" kể trên, vốn được sử dụng để mô tả các quá trình chính trị và xã hội phức tạp, đều mang tính nhập nhằng và "cọc cạch". Một số khái niệm được hình thành với ý nghĩa phê phán đang được thay đổi về nội hàm để trở nên phù hợp hơn với thời đại.
Bước vào năm 2011, các phong trào chống toàn cầu hóa sẽ dần trở nên phai tàn, và khái niệm "toàn cầu hóa" sẽ được định nghĩa lại. Theo đó, "toàn cầu hóa" không phải một tiến trình mang tính đấu tranh, mà là một đặc điểm cơ bản của lịch sử loài người, trong đó các khu vực địa lý và các xã hội loài người đa dạng sẽ bện chặt vào nhau ngày một chặt chẽ hơn.
Trên thực tế, khái niệm "toàn cầu hóa" sẽ bước ra khỏi các cuộc bút chiến triền miên, và những hứng thú của các cuộc tranh cãi về bản chất của "toàn cầu hóa" sẽ phai nhạt dần.
Tác giả Harold James là Giáo sư Sử học và Quan hệ quốc tế tại Đại học Princeton và tác giả Matteo Albanese là nghiên cứu viên về lịch sử tại Viện Đại học châu Âu.