Đền Lảnh Giang - thường gọi là đền Lảnh, tọa lạc bên dòng sông Hồng thơ mộng thuộc địa phận thôn Yên Lạc, xã Mộc Nam, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam. Ngôi đền linh thiêng từ lâu đời, theo thần phả thì trong điện thờ Tam vị Thủy thần đời Hùng Vương thứ 18 (Hùng Duệ Vương) và công chúa Tiên Dung, Chử Đồng Tử.
Đền Lảnh ngự trong khuôn viên 3.000m2, nơi đây không có núi đồi nhưng bạt ngàn màu xanh của cây trái, phảng phất hào khí của một vùng địa linh phồn thịnh êm đềm. Cửa đền nhìn ra hướng Đông Nam là sông Hồng bốn mùa mênh mang sóng nước. Ở giữa sông, ngay phía trước đền nổi lên một cồn cát khiến dòng chảy chia thành hai nhánh, làm tăng thêm vẻ hùng vĩ của nước non - có lẽ vì thế nên có tên gọi Tam Giang, Lảnh Giang. Ba cửa sông này được tạo hóa khéo sắp bày gắn cùng huyền thoại thủy thần Trấn Tây An tam kỳ linh ứng thái thượng đẳng thần (do Duệ Vương sắc phong cho ông Phạm Vĩnh vì có công dẹp giặc, bảo vệ đất nước, khuyến khích nông trang, làm gương sống lương thiện cho người dân). Bên cạnh giá trị tâm linh, đền Lảnh Giang cũng là trung tâm của cơ sở cách mạng trên đất Mộc Nam, ngọn cờ búa liềm sớm nhất được treo trên cây đa đình Yên Lạc năm 1931. Cũng tại mảnh đất này, dân gian còn truyền lại câu chuyện tình yêu, sự hiếu thảo của đôi vợ chồng Tiên Dung-Chử Đồng Tử.
Hằng năm, đền Lảnh Giang tổ chức hai kỳ lễ hội chính vào các ngày từ 18 đến 25-6 âm lịch và tháng 8 âm lịch, đặc biệt lễ hội tháng 6 rất được chú trọng. Vào những ngày tháng 6, dù gặp lúc nước sông Hồng dâng cao nhưng lòng dân vẫn hướng về ngày lễ. Có những năm nước ngập sân đền, các thiện nam tín nữ cùng nhân dân bản địa vẫn bơi thuyền ra đền dâng lễ và thực hiện các nghi thức đầy đủ để tỏ lòng tôn kính Tam vị danh thần và Tiên Dung-Chử Đồng Tử. Trong ngày lễ hội có nhiều trò chơi dân gian như chọi gà, đánh gậy, đấu cờ người, tổ tôm điếm, múa sư tử, thi thổi cơm trên quang gánh, diễn tập trận giả, hát chầu văn, thi bơi chải trên sông Hồng. Lễ hội đền Lảnh Giang đã trở thành tín ngưỡng văn hóa, ăn sâu vào đời sống tâm linh của người dân nơi đây, hằng nhắc nhủ con cháu nhớ về cội nguồn, biết sống hiếu thảo với cha mẹ, yêu thương mọi người.
Mặc dù vẫn được duy trì hằng năm nhưng với mong muốn Lễ hội đền Lảnh Giang trở thành một lễ hội gần gũi với sử sách chép lại, không bị pha tạp, khôi phục lại những yếu tố đã bị mai một và mở rộng phạm vi địa phương ra rộng rãi cả vùng, huyện Duy Tiên đã phối hợp với Viện Văn hóa nghệ thuật phục dựng lại lễ hội. Lấy cộng đồng làm tâm điểm, các cán bộ của Viện Văn hóa chỉ làm công tác hướng dẫn để xây dựng một “chuẩn” riêng, từ đó hàng năm về sau nhân dân cứ theo thế mà làm. Theo ông Nguyễn Chí Bền - Viện trưởng Viện Văn hóa nghệ thuật, lễ hội sẽ giữ nguyên các nghi lễ truyền thống, nhưng tạo một điểm nhấn đặc biệt là màn Diễn xướng huyền tích. Ông cho biết: “Diễn xướng dân gian là một sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng gắn bó mật thiết với nhân vật thờ phụng. Rất khó để hình dung ra lịch sử, ý nghĩa của lễ hội, đình đền nếu không có diễn xướng dân gian. Chính vì thế chúng tôi cố gắng khôi phục các màn diễn xướng trong các lễ hội, vừa tạo chất cho lễ hội, cũng là một bước tích lũy cho ngân hàng dữ liệu di sản văn hóa, mà có thể sắp tới chúng tôi sẽ đề nghị các diễn xướng dân gian là di sản văn hóa UNESCO”.
Tiến sĩ Bùi Quang Thắng, tác giả kịch bản lễ hội đền Lảnh Giang cho biết, lễ hội đền Lảnh Giang được phục dựng sẽ có đủ hai phần lễ và hội diễn ra đan xen trong suốt 4 ngày. Phần lễ gồm: Lễ cáo yết, lễ rước kiệu, lễ khai mạc, lễ dâng hương và lễ tế của các bô lão. Tất cả các buổi lễ đều được tiến hành trang trọng, đúng nghi thức cổ truyền.
Phần hội ngoài các hoạt động vẫn được duy trì hằng năm như bơi chải, chọi gà, thi đấu thể dục thể thao, đốt cây bong, các trò chơi dân gian... có diễn xướng huyền tích và liên hoan diễn xướng hầu thánh. Phần diễn xướng huyền tích có sự tham gia của hàng trăm người dân địa phương sẽ tái hiện lại huyền tích các vị thánh hiển linh tại đền Lảnh Giang được dàn dựng công phu với sự giúp đỡ của nhiều nghệ sĩ. Đây là một màn diễn xướng hướng thần nên sân khấu được thiết kế trên hồ trước cửa đền sẽ có bàn thờ, có điện để hướng thần. Dàn trống Đọi Tam sẽ khai mạc màn diễn. Trong các đêm tiếp theo sẽ là liên hoan diễn xướng hầu thánh của nhiều cơ cánh hầu đồng từ các vùng của đất nước. Các họa sĩ tham gia tại lễ hội (khoảng 20 họa sĩ đương đại) sẽ tiến hành vẽ các họa tiết hình rồng, rắn, tứ linh, tứ quý lên những người (tứ trụ) tham gia diễn xướng. Mỗi ngày sẽ có khoảng 20 người được vẽ lên mình các hoa văn này. Trình diễn các giá đồng sẽ được hỗ trợ bởi các kỹ xảo tương tác.
Cũng theo ông Nguyễn Chí Bền, do mục đích của việc phục dựng lễ hội là nghiên cứu dựng lại theo sử sách, cố gắng gần gũi với truyền thống để truyền lại cho bà con nên ngay trong quá trình nghiên cứu phục dựng, các cán bộ Viện Văn hóa chỉ có vai trò là người dẫn đường, toàn bộ các hoạt động chuẩn bị đều có sự tham gia của nhân dân địa phương. Đây cũng là lễ hội mà gần như 100% các hoạt động lễ và hội đều do người dân tham gia, không thuê các đoàn nghệ thuật. Sau Lễ hội, BTC cũng để lại băng vi-đê-ô quay tường tận từ quá trình chuẩn bị, tập luyện đến khi diễn ra, cung cấp địa chỉ thuê các trang thiết bị nên từ năm sau người dân có thể tự tổ chức cho mình một lễ hội có chất lượng. Đây là một hình thức giữ gìn và truyền lại các giá trị di sản văn hóa trong dân gian có thể được xem xét và tiếp tục nhân rộng ở nhiều địa phương.
Lễ hội sẽ bắt đầu từ ngày 23-7 (dương lịch).
