|
| |
Nhóm Nghiên cứu Văn hóa Đồng Nai-Cửu Long tại Australia rất quan tâm đến sự phát triển bền vững của vùng châu thổ Đồng bằng sông Cửu Long. Trả lời phỏng vấn RFI ngày 6/2, tiến sĩ Huỳnh Long Vân của nhóm này nói: “Sông Mekong là một dòng sông quốc tế quan trọng, bắt nguồn từ Tây Tạng và chảy qua tỉnh Vân Nam của Trung Quốc, trước khi đến Myanmar, Lào, Thái Lan, Campuchia và Việt Nam. Nếu tính về lưu lượng của dòng chảy, sông Mekong đứng hàng thứ 8 trên thế giới, nhưng là con sông có khối lượng thủy sản nội địa dồi dào nhất thế giới nhưng chưa được khai thác có quy củ, mặc dù có một lịch sử hợp tác quốc tế hơn 50 năm”.
Các kế hoạch xây đập thủy điện trên dòng chính sông Mekong
Theo tiến sĩ Huỳnh Long Vân, nhằm đáp ứng nhu cầu gia tăng điện năng trên, các quốc gia trong lưu vực Mekong, được sự hổ trợ của các tổ chức tài chính quốc tế như Ngân hàng Thế giới, Ngân hàng Phát triển Châu Á đã phác họa các kế hoạch khai thác nguồn nước sông Mekong trong đó có việc xây dựng các đập thủy điện.
Trung Quốc là nước đầu tiên khai thác quy mô tiềm năng thủy điện của sông Mekong và đã đi được nửa đoạn đường trong công trình xây một chuỗi những đập thủy điện khổng lồ trên dòng chính thượng nguồn sông Mekong, với 4 đập lớn đã được đưa vào xử dụng và 4 đập khác trong dự trù. Trong khi đó ở vùng hạ lưu sông Mekong, các đập thủy điện chỉ được xây dựng trên các phụ lưu như Pak Mun ở Thái Lan, Nam Theun ở Lào và Sesan, Seprok ở Tây Nguyên, Việt Nam.
Tuy nhiên gần đây, có một số kế hoạch xây đập thủy điện trên dòng chính ở hạ lưu sông Mekong với tất cả 11 dự án: 9 nằm trong lãnh thổ Lào và 2 trong phần đất của Campuchia. Trong số 9 dự án thủy điện ở Lào (6 ở Bắc Lào, 2 ở Trung Lào và 1 ở Nam Lào), Xayaburi là đề án đầu tiên được đem ra xem xét và gây ra nhiều tranh cãi.
Đập Xayaburi nằm cách Luang Prabang 150km về phía Nam, thuộc loại “đập tràn”, xử dụng dòng chảy cơ bản để vận hành các động cơ phát điện, có công suất 1.285MW, được 4 ngân hàng Thái Lan: Kasikorn Bank, Bangkok Bank, Krung Thai Bank và Siam Commercial Bank tài trợ; đầu tư công trình là công ty SEAN và Ch. Karnchang của Thái Lan và phần lớn điện lượng sản xuất sẽ bán cho công ty EGAT-Thailand.
Theo thỏa ước Mekong năm 1995, các quốc gia thành viên của Ủy ban sông Mekong (MRC) ngoài việc cam kết hợp tác để đảm bảo sự phát triển bền vững sông Mekong còn đồng ý về quy trình tham vấn liên chính phủ PNPCA (Procedures for Notification, Prior Consultation and Agreement). Đây là một quá trình mà các thành viên của MRC cần tuân thủ, khi có ý định khai thác dòng chính sông Mekong như xây đập thủy điện.
Tác động nghiêm trọng đến các khu vực hạ lưu sông Mekong
Tiến sĩ Huỳnh Long Vân nói qua các tài liệu tham khảo, có thể nhận ra những ảnh hưởng tiêu cực rất trầm trọng mà các đập thủy điện xây trên dòng chính hạ lưu sông Mekong có thể gây ra đối với môi trường cũng như trên các mặt kinh tế và xã hội.
Bảng “Đánh giá Môi trường Chiến lược” (Strategic Environmental Assessment-SEA) của Ủy ban sông Mekong cho thấy nếu tất cả 11 đập thủy điện nói trên được xây dựng thì 90% khối lượng phù sa sẽ bị giữ lại, ảnh hưởng đến đặc tính phì nhiêu và khả năng mở rộng của châu thổ Đồng bằng sông Cửu Long.
Sự sút giảm phù sa vận chuyển xuống hạ lưu còn ảnh hưởng đến cấu trúc của dòng sông và trạng thái cân bằng của nguồn dinh dưỡng: khiến bờ sông bị sạt lở, lòng sông bị bào mòn, các thảm thực vật và các vùng đất trũng bị hủy hoại; nguồn dinh dưỡng bị xáo trộn, tạo điều kiện cho các loài rong, tảo bột phát, làm tắt nghẽn dòng sông, với hậu quả là hệ thủy sinh học bị hủy diệt.
Di trú theo mùa là đặc tính sinh học mang tính sinh tồn của các loài cá và hầu hết khoảng 1700 loài cá của sông Mekong cần phải thay đổi nơi sống, lội xuôi ngược dòng sông hoặc di chuyển đến những vùng đất trũng, vùng ngập nước tìm những nơi thích nghi để sinh sản và tăng trưởng. Xây các đập thủy điện trên dòng chính sẽ làm gián đoạn chu trình sinh lý thiết yếu của cá, như đẻ trứng, gây giống và tăng trưởng.
Những ảnh hưởng tiêu cực sẽ rõ rệt hơn khi tất cả 11 đập được xây và biến sông Mekong thành một chuỗi những hồ nước đọng. Nếu tất cả các đề án được thực hiện, sẽ có đến 40% khối lượng thủy sản trong hạ lưu bị thất thoát, tương đương với khoảng trên 1 triệu tấn cá và trị giá mất mát có thể lên đến 4-5 tỉ USD mỗi năm. Đó là chưa kể đến khối lượng cá sống gần các cửa sông đổ ra biển của châu thổ Đồng bằng sông Cửu Long. Tương tự tác động của 11 đập thủy điện cũng rất nghiêm trọng đối với Campuchia.
Nếu tất cả 11 đề án thủy điện trên hạ lưu Mekong được xây dựng, vào mùa khô các “đập tràn” phải tích lũy nước để vận hành và như thế nước biển tràn sâu hơn vào nội địa Đồng bằng sông Cửu Long, làm trầm trọng thêm tình trạng ruộng vườn vốn bị nhiễm mặn vào mùa khô, giảm diện tích canh tác và ngành nuôi trồng thủy sản vùng ven biển cũng gặp khó khăn.
Nếu được xây dựng, tất cả 11 đập thủy điện nói trên sẽ làm thay đổi vĩnh viễn lối sống có từ ngàn đời của người dân trong vùng, tăng thêm khoảng cách giàu nghèo, làm đổ vỡ cho kế hoạch giảm nghèo trong khu vực. Đó là chưa kể đến những mất mát to lớn về kinh tế, nông-ngư nghiệp.
Minh Châu (theo RFI)