Chẳng biết “tục” sờ đầu rùa lấy may có từ bao giờ. Chỉ biết rằng, việc làm tưởng như vô hại ấy của du khách lại bị coi là hành động tiếp tay cho việc phá hoại di tích Văn Miếu.
Nhân chuyện sờ đầu rùa lấy may mỗi khi kỳ thi đến, chúng tôi đã gặp GS. TS Đỗ Văn Ninh và được nghe đôi điều thú vị về 82 chú rùa đội bia ở Văn Miếu.
82 tấm bia còn lại ở Văn Miếu có thể chia thành ba loại rõ rệt. Loại 1 gồm: 14 bia dựng từ niên hiệu Hồng Đức năm thứ 15 (1484) tới niên hiệu Đại Chính năm thứ 7 (1536). Loại 2 gồm: 25 bia dựng vào niên hiệu Thịnh Đức năm thứ 1 (1653). Loại 3 gồm: 43 bia dựng từ niên hiệu Vĩnh Thịnh năm thứ 13 (1717) cho tới 1779.
Bia loại 1 kích thước nhỏ bé, trung bình cao khoảng 150cm đến 155 cm, rộng từ 100cm đến 110cm, dày từ 15cm đến 18cm. Những bia loại 1 này còn ở giai đoạn đầu nên không tránh khỏi giản đơn, quy mô bình thường.
Rùa đế bia loại 1 rất sinh động, đầu cao, mõm có dáng mỏ chim, miệng rộng có hai răng nanh, mắt to, một số rùa còn có lông mày, mép có nhiều tua. Thân rùa tượng trưng mai trơn nhẵn, sống lưng có gờ nhỏ, đuôi nhỏ vắt ngược. Chân rùa cũng chỉ có dáng tượng trưng, có 5 ngón bám vào thân. Giai đoạn này, rùa còn mang đậm nét những rùa đế bia thời Trần và được gia công khá công phu đáng lưu ý trong nghệ thuật tạc đá.
Bia loại 2 cao từ 155cm tới 170cm, rộng từ 100cm đến 125cm và dày từ 20cm tới 30cm. Rùa đế của bia loại 2 được tạc đơn sơ nhưng khỏe mạnh, mang cái đẹp của những phác thảo, tượng trưng và gợi cảm. Đầu rùa bẹt, sống mũi cao, mắt tròn lồi, cổ rụt, miệng rộng không răng và chỉ là một đường vòng cung đơn giản. Mai rùa trơn, chân rùa cũng chỉ là một khớp đá nhô ra không ngón, không móng, hoàn toàn tượng trưng. Phía dưới rùa nói chung nét đục còn nguyên vết phác thảo tưởng như chưa làm xong.
Bia loại 3 tuy được dựng cao to hơn hẳn loại 2 nhưng giá trị nghệ thuật kém hẳn loại 2. Thường bia có độ cao từ 170cm đến 190 cm, rộng 120cm đến 130cm, dày 20cm đến 30cm. Cuối triều Cảnh Hưng, có bia còn cao tới 214cm, rộng 130cm, dày30cm. Rùa của bia loại 3 dễ nhận thấy nhất ở chỗ mai rùa có chạm những hình 6 cạnh bắt chước hình có thật trên mai rùa. Đầu rùa cũng được bắt chước như vật thật, mõm nhọn, mắt nhỏ, cổ nhiều ngấn nhăn. Chân rùa tạc đủ 5 ngón, có con chân thò hẳn ra ngoài ở tư thế con rùa khi bò.
Đọc xong bài này, không hiểu các thí sinh sẽ “nhăm nhăm” sờ vào đầu rùa của loại nào?. Chỉ biết rằng 82 tấm bia còn lại ở Văn Miếu đã phản ánh một giai đoạn phát triển điêu khắc đá suốt ba thế kỷ của nghệ thuật Việt Nam. Giá trị của từng tấm bia có khác nhau, song toàn bộ những di vật này xứng đáng được bảo tồn như vốn quý của kho tàng văn hóa Việt Nam...
T. K (ghi)