Trước khi đến đây, tôi mới chỉ được biết cụ là một nghệ nhân làm nón giỏi nhất làng và trong dịp kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội, cụ lọt vào danh sách những người được đề cử danh hiệu nghệ nhân được Nhà nước công nhận. Nhưng khi đến nơi mới ngỡ ngàng, cụ còn là một cựu chiến binh, một thương binh nặng với thương tật 2/4. Chiến tranh đã cướp đi mất của cụ một chân. Gần 50 năm qua, cụ đi lại nhờ vào chiếc nạng gỗ. Không để cụ phải đứng dậy tiếp đón, chúng tôi cùng ngồi bệt xuống đất để vừa được nghe cụ kể chuyện, vừa được xem cụ khâu nón.
Nói chuyện với chúng tôi, nhưng đôi mắt cụ vẫn luôn dõi theo bàn tay đâm lên đâm xuống theo từng đường kim mũi chỉ. Nhìn bàn tay thoăn thoắt đưa mũi kim đâm lên xuống, mềm mại từ vòng trong ra vòng ngoài gần như chính xác tuyệt đối mới cảm nhận được sự thành thục của một nghệ nhân. Ngón cái và ngón trỏ đã chai sần, cụ nói: “Đó là “dấu tích” của những lần cụ bị kim đâm vào tay. Nghề làm nón đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mẩn. Đã bắt tay vào khâu nón là phải khâu từ lúc bắt đầu cho đến lúc kết thúc bởi nếu có tay người khác khâu vào, mũi khâu sẽ không đều, nón sẽ không đẹp”. Tuổi đã cao nhưng mỗi ngày cụ vẫn khâu xong một chiếc nón chóp, còn nón quai thao đòi hỏi cầu kỳ hơn thì phải mất hai ngày.
Đã 80 tuổi, đôi mắt đã mờ, tai nặng nhưng trí óc của cụ vẫn còn minh mẫn lắm. Trong câu chuyện với tôi, nét mặt cụ lộ rõ vẻ tự hào khi nhắc đến chiếc nón khổng lồ đường kính 3,6m đã được trưng bày tại triển lãm “Hình ảnh APEC và di sản văn hóa Việt Nam” 2007 do chính lớp trẻ làng Chuông làm: “Đúng là hậu sinh khả úy, lớp trẻ làng Chuông giờ giỏi giang lắm, năng động lắm. Tôi nghĩ nếu có đơn đặt hàng những chiếc nón to hơn nữa, dân làng Chuông vẫn sẽ làm được!”.
Trở về làng quê sau chiến tranh, cảm giác ngỡ ngàng, buồn xen lẫn tiếc nuối trước tình cảnh thất truyền của nghề làm nón. Cụ Trần Canh quyết tâm khôi phục nghề nón cổ làng Chuông. Đến năm 1998, nhân một đoàn khách nước ngoài đến đặt mua 2 chiếc nón với đường kính 2m để mang dự triển lãm Hội chợ hàng thủ công mỹ nghệ truyền thống tại 2 nước Czech và Đức. Với suy nghĩ “Đây là cơ hội có thể khôi phục lại nghề truyền thống. Và đã là cơ hội thì cần phải chớp lấy. Nếu làm được, rồi đây cả thế giới sẽ lại biết đến thương hiệu nón Làng Chuông”. Nghĩ thế nhưng khi nhận lời rồi cụ lại rơi vào tâm trạng vừa mừng vừa lo. Cụ cho biết: “Lo lắm chứ, biết bao đêm không ngủ, cứ nghĩ đến là lại chẳng nuốt được miếng cơm. Nếu mình không làm được là có lỗi với tổ tiên”.
Bao nhiêu gian nan, bao nhiêu vất vả trong những ngày đi tìm lại “hồn” cho chiếc nón cổ làng Chuông. Cụ cùng với người bạn duy nhất là chiếc xe lăn lặn lội khắp mọi nơi từ Hưng Yên, Thái Bình, Hà Bắc đến Đoan Hùng… để tìm cho bằng được chiếc nón dù là cũ, cố mua hoặc xin được rồi về tháo tung ra nghiên cứu kích cỡ, kiểu dáng, cách khâu và từ đó tự chế tạo ra sản phẩm riêng. Cụ tâm sự: “Cũng may là ngày đó, đi đâu có thẻ thương binh người ta cũng giúp. Vất vả lắm. Cầu phà nhiều chứ có cầu đường như bây giờ đâu. Đi cái chân gỗ lại phải dắt cái xe xuống bến phà khó và khổ vô cùng.
Nhưng rồi cụ lại tự nhủ: “Đời lính Cụ Hồ, đánh giặc khó vậy còn đánh được, thì có gì không làm được…”. Trong kháng chiến chống Pháp, 2 lần bị địch bắt, bị tra tấn dã man, xong cụ vẫn bảo vệ được bí mật kháng chiến, giữ vững danh hiệu đảng viên tốt. Đó cũng là 2 lần bằng sự mưu trí, quả cảm, gan dạ của người chiến sĩ tình báo cụ đã chớp đúng thời điểm thích hợp, đưa hàng trăm anh em chiến sĩ trốn tù và trở về với vùng kháng chiến. Với cụ, làm được như vậy cũng là nhờ vào việc học tập và noi theo gương đạo đức của Cụ Hồ.
Trong những lần lang thang đi tìm, cụ đã mua được một chiếc nón quai thao ở chợ Đồng Xuân, Hà Nội. Cụ mang về tháo rời ra để nghiên cứu kích cỡ, kiểu dáng, cách khâu rồi ghi chép lại một cách tỉ mỉ. Bằng trí nhớ của mình, cụ hình dung lại cách làm nón mà ngày xưa bà nội từng làm. Vì chiếc nón quá to, cụ phải treo lên trần nhà để khâu. Những ngày đầu còn lóng ngóng nên mũi kim đâm loạn xạ mãi mới trúng, rồi cả tre nứa nữa, khắp người chỗ nào cũng có vết trầy xước. Thấy cụ vất vả đánh vật với những đường kim mũi chỉ, không dám ăn, không dám ngủ, các con cụ khuyên ngăn nhưng cụ một mực không chịu dừng. Vậy là, sau 20 ngày đêm nỗ lực, cuối cùng thì 2 chiếc nón đường kính 2m đã được hoàn thành trước sự kinh ngạc và thán phục của dân làng cũng như du khách quốc tế.
Chiếc nón với đường kính 2m đoàn khách nước ngoài này đã đặt hàng khắp nơi mà không ai dám nhận. Hơn nữa, hai chiếc nón “khổng lồ” với khung nón tròn vạnh, những đường kim, mũi chỉ đều đặn, màu nón trắng óng đẹp đến mức tuyệt mỹ được hoàn thành trong quãng thời gian 20 ngày là quá ít ỏi. Hai chiếc nón đã trở thành sản phẩm có giá trị cả về mặt văn hóa lẫn tinh thần to lớn đối với làng Chuông.
Với 2 chiếc nón kỷ lục, phần thưởng dành cho cụ là 100USD. So với công sức mà cụ phải bỏ ra, thì số tiền đó chẳng thấm vào đâu. Vậy mà cụ đã không giữ cho riêng mình mà phần lớn cụ dành để ủng hộ xây nhà trẻ. Nhiều người cứ bảo “cụ hâm” vì làm vất vả vậy mà không được hưởng. còn cụ thì lại nghĩ khác: “Cái được lớn lắm chứ… cả thế giới bây giờ đã biết đến làng Chuông rồi”.
