Câu chuyện 49 người bị bắt và kết án thảm thương cùng những bức ảnh chém đầu, bêu đầu các nghĩa sĩ trong rọ tre vẫn còn ám ảnh cho đến hôm nay. Thế nhưng, các vị tuấn kiệt của non sông trong vụ “Hà Thành đầu độc” đã được chúng ta đối xử không mấy công bằng: Trong chính sử, chiến công của họ chỉ được ghi nhận vài dòng như kiểu "liệt kê" sự kiện.
Thế nhưng, các vị tuấn kiệt của non sông trong vụ “Hà Thành đầu độc” đã được chúng ta đối xử không mấy công bằng: Trong chính sử, chiến công của họ chỉ được ghi nhận vài dòng như kiểu "liệt kê" sự kiện. Hôm nay, sự thể đã bắt đầu khác đi với những sử liệu vô giá được tìm thấy, với nỗ lực đáng cảm kích của UBND TP Hà Nội trong việc xây dựng khu tưởng niệm các nghĩa sĩ “Hà Thành đầu độc”.
Hà Nội có thiếu chỗ để xây dựng một nơi tưởng niệm hay không?
Nói như Tổng thư ký Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, ông Dương Trung Quốc: "Điều hết sức vô lý là tại sao những con người như thế (trong vụ “Hà Thành đầu độc” - PV) lại bị đối xử như vậy? Chúng ta có cả một nghĩa trang liệt sĩ, đất đai của Hà Nội có thiếu chỗ để chúng ta xây dựng một cái nơi tưởng niệm hay không? Điều này ít nhất đã 5 năm nay (kể từ khi báo chí lên tiếng) gây nhức nhối trong số những người hiểu biết.
Tôi rất muốn đề nghị, các nhà lãnh đạo Hà Nội, các cơ quan có trách nhiệm, hãy quy tập các ngôi mộ trên vào một địa điểm xứng đáng để chúng ta có thể tưởng nhớ tới những người có công với nước - những người xứng đáng với danh vị liệt sĩ. Chúng ta đã công nhận liệt sĩ cho các danh sĩ từ trước khi có Đảng, như cụ Nguyễn Thái Học, cụ Hoàng Hoa Thám..., tại sao những người như ông Đội Nhân, những người nghĩa sĩ này không được công nhận liệt sĩ?".
Nhiều tác phẩm báo chí, nhiều đơn kiến nghị, nhiều trăn trở, liên quan đến sự kiện lịch sử bi tráng, kiêu hùng mang tên “Hà Thành đầu độc” đã thấu đến những người có trách nhiệm ở Hà Nội. Giữa năm 2009, cảm kích trước lá đơn khẩn thiết như chứa cả máu và nước mắt của ông Nguyễn Thế Nữu, một người già ở miền quê chiêm trũng tỉnh Hà Nam, ông Đào Văn Bình, Phó chủ tịch UBND TP Hà Nội đã có công văn chính thức yêu cầu cơ quan hữu trách lập phương án "tôn tạo khu mộ liệt sĩ anh hùng “Hà Thành đầu độc” (từ ngữ nguyên văn).
Cuộc hội thảo bàn kế hoạch xây dựng khu tưởng niệm các liệt sĩ trong vụ "Hà Thành đầu độc" tháng 7/2009.
Do thế, vừa qua, Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch (VH-TT&DL) Hà Nội đã tổ chức một hội thảo quy mô mang tên: "Hội thảo Khoa học về Phương án tôn tạo phần mộ các chiến sĩ trong vụ “Hà Thành đầu độc”. Tới dự có lãnh đạo Hà Nội, chủ trì là Phó giám đốc Sở VH-TT&DL Hà Nội, cùng các nhà sử học, nhà khoa học, nhà Hà Nội học danh tiếng như Nguyễn Vinh Phúc, Phạm Mai Hùng, Nguyễn Hải Kế...; Cục Di sản văn hóa, nhiều cán bộ cấp sở, cấp quận, xã phường liên quan (phần mộ các liệt sĩ ít nhất nằm ở 2 quận Cầu Giấy và Hoàng Mai của Hà Nội), Ban chỉ đạo 1000 năm Thăng Long - Hà Nội, Hội Cựu chiến binh TP, Ban Tang lễ TP, nhiều cán bộ văn hóa, các nhà viết sử làng, LĐ-TB&XH...; cùng thân nhân, dòng họ của những người anh hùng trong vụ “Hà Thành đầu độc”.
Hãy xứng đáng với những đấng anh hùng đã hy sinh trong vụ “Hà Thành đầu độc”
PGS.TSKH Nguyễn Hải Kế, Chủ nhiệm khoa Lịch sử, Trường ĐH KHXH&NV Quốc gia (Hà Nội) rưng rưng đem đến hội thảo một công trình khoa học về vụ “Hà Thành đầu độc”, có tựa: "Xứng đáng với những đấng anh hùng đã hy sinh trong vụ “Hà Thành đầu độc”. Ông Kế thẳng thắn: "Dĩ nhiên, không phải đợi đến 100 hay 101 năm sau, đến hôm nay, người Việt Nam mới nhớ tới các nghĩa sĩ quên mình cho tương lai tươi sáng của dân tộc đó.
Đương thời (khi các nghĩa sĩ vụ “Hà Thành đầu độc” bị xử chém là năm 1908), không phải chỉ cụ Phan Bội Châu tụng ca, lấy đó làm tấm gương, truyền lửa và chí anh hùng cho mọi người...
Năm 1960, tức là 6 năm sau ngày thủ đô được giải phóng khỏi giặc Pháp, trong bộ “Lịch sử thủ đô Hà Nội” đầu tiên của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (do Trần Huy Liệu chủ biên) cũng đã giành nhiều trang viết về vụ “Hà Thành đầu độc” và những nhân vật như: vợ chồng ông Nhiêu Sáu, Đội Hồ, Cai Nga, Đội Nhân, Đội Bình, Đội Cốc, ông Hai Liên, Chánh Tỉnh, Bếp Hiên, Bếp Nhiếp, Bếp Xuân, Đồ Đàn, Đồ Chán, Đồ Đàm, Lang Xeo...
Sách này cũng viết: "Đội Bình, Đội Nhân, Đội Cốc, Cai Nga và nhiều người trong giới bồi bếp bị thực dân Pháp xử án chém và bêu đầu. Trong vụ án này, hội đồng đề hình của thực dân Pháp đã xử tử tất cả 13 người và khổ sai chung thân 4 người". Về bà Nhiêu Sáu, cuốn sách đã dẫn viết: "Bà Nhiêu Sáu bị chúng bỏ vào thùng bêtông cắm đanh tua tủa và lăn trên sân. Bà bị đanh cắm nát người vẫn không chịu khai ra ai cả. Mấy hôm sau bà chết".
Sau khi báo chí kỳ công "xới" vụ việc 100 năm "vô lý" (như lời ông Dương Trung Quốc) này lên, cả một kho sử được kể ra, qua nhiều nhân chứng, qua sự truy tìm tư liệu tích cực của không ít người quan tâm đến vụ việc. Hành động quật cường của những người yêu nước trong vụ “Hà Thành đầu độc” dần hiện ra thật oai dũng, bi tráng đến độ "độc nhất vô nhị".
Cuốn sách "Vụ chính trị ở Đông Dương" (do Tiến sĩ Patrice Morlat viết về vụ “Hà Thành đầu độc” thông qua việc sưu tầm các tàng thư của Bộ Thuộc địa Pháp) đã được Đại tá Trần Vân, nguyên Phó cục trưởng Cục Quản lý xuất nhập cảnh, Bộ Công an, hiện là luật sư của Đoàn luật sư TP Hà Nội tiến hành dịch, theo đó: có tới 49 nghĩa sĩ bị bắt, tư liệu kể rõ từng phiên tòa, "nó" xử bao nhiêu người, tử hình bao nhiêu người.