Dự án Luật Tiếp cận thông tin của Việt Nam đang được lấy ý kiến các cơ quan chức năng. Theo dự luật, các thông tin cơ quan nhà nước phải công khai dưới các hình thức như đăng tải trên website, đăng công báo, niêm yết, tuyên truyền, phổ biến… thì miễn phí. Các thông tin thuộc diện cung cấp theo yêu cầu thì cần thu phí với mức thu cố định ban đầu và thu bổ sung nếu tổ chức, cá nhân yêu cầu được tiếp cận thông tin dưới hình thức bản in, bản sao, bản chụp hoặc các hình thức chuyển dạng thông tin khác có phát sinh chi phí.
Hiện có hơn 80 quốc gia trên thế giới đã ban hành luật về tiếp cận thông tin hoặc tự do thông tin. Việt Nam có thể học hỏi được rất nhiều kinh nghiệm trong quá trình soạn thảo đạo luật này của mình, đặc biệt là về phí tiếp cận thông tin.
Các nước đều có phí tiếp cận thông tin
Luật tự do thông tin của các nước đều cho phép các cơ quan chính phủ được thu phí đối với người yêu cầu cung cấp thông tin dù mỗi quốc gia quy định về phí tiếp cận thông tin khác nhau. Luật tiếp cận thông tin của nhiều nước giao quyền quyết định mức phí tiếp cận thông tin phải cho các cơ quan nhà nước. Mức phí này nhằm bù đắp chi phí hoạt động cho các cơ quan nhà nước. Mặt khác, nó còn giúp hạn chế tình trạng công dân yêu cầu cung cấp thông tin một cách tùy tiện, không cần thiết.
Theo Điều 11 Luật Tiếp cận thông tin năm 1985 của Canada, người đứng đầu cơ quan tiếp nhận đơn xin tiếp cận tài liệu có thể yêu cầu một mức phí thêm nhằm chi phí cho việc tìm kiếm tài liệu hoặc chuẩn bị cho việc công khai một phần tài liệu và có thể yêu cầu người có yêu cầu phải trả trước khi được tiếp cận tài liệu. Người đứng đầu cơ quan tiếp nhận đơn xin tiếp cận tài liệu có quyền quyết định thực hiện việc miễn, giảm hoặc hoàn trả phí tiếp cận tài liệu.
Luật về quyền được thông tin năm 2005 của Ấn Độ cũng quy định khi đưa ra một quyết định cung cấp thông tin có thu lệ phí hoặc bất kỳ khoản thu nào khác, quan chức thông tin công cộng trung ương hoặc quan chức thông tin công cộng của bang phải gửi thông báo cho người yêu cầu.
Nên có chính sách miễn giảm phí
Tuy nhiên, để bảo đảm thông tin được đến với công chúng một cách dễ dàng, một số nước thực hiện chính sách miễn giảm trong trường hợp việc nộp phí có thể gây khó khăn cho người dân và một số trường hợp cần khuyến khích người dân tiếp cận thông tin.
Chẳng hạn, Luật về tiếp cận thông tin của các cơ quan hành chính năm 1999 của Nhật Bản quy định: “Đối với các trường hợp khó khăn về kinh tế hoặc có lý do đặc biệt khác ảnh hưởng đến khả năng chi trả các khoản phí cung cấp thông tin thì người đứng đầu cơ quan hành chính có thể quyết định giảm hoặc miễn phí cung cấp thông tin”.
Hay theo Luật về công khai thông tin của các cơ quan chính quyền năm 1996 của Hàn Quốc, chi phí có thể được giảm hoặc miễn nếu việc sử dụng thông tin là cần thiết đối việc bảo tồn, phát triển lợi ích công cộng.
Luật của Vương quốc Anh cũng thực hiện chính sách miễn phí đối với các yêu cầu có chi phí dưới 600 bảng Anh (cơ quan nhà nước) và dưới 450 bảng Anh (cơ quan địa phương), ngoại trừ chi phí sao chép và bưu phí.
Từ kinh nghiệm trên, ông Cao Đăng Vinh (Vụ Pháp luật dân sự - kinh tế, Bộ Tư pháp) cho rằng dự luật của ta không nên quy định cụ thể các trường hợp được miễn, giảm phí mà nên giao Chính phủ quy định cụ thể. Nên miễn, giảm phí đối với thương binh, bà mẹ Việt Nam anh hùng, con em gia đình liệt sĩ, các hộ gia đình, cá nhân diện nghèo khó. NGoài ra, cũng nên miễn phí trong trường hợp tiếp cận và sử dụng thông tin vì mục đích phục vụ lợi ích của cộng đồng, xã hội, miễn phí nhằm thực hiện các cam kết quốc tế mà Việt Nam là thành viên.
Không gây tác dụng ngược
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy việc quy định về các khoản phí sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền tiếp cận thông tin, nó có thể làm tăng hoặc giảm các yêu cầu cung cấp thông tin từ phía các cơ quan chính phủ.
Các khoản lệ phí cũng có thể tạo ra rào cản hành chính không cần thiết, làm giảm yêu cầu cung cấp thông tin của công dân hơn là một cơ chế để bồi hoàn các chi phí đã bỏ ra. Các hệ thống khác nhau được các nước sử dụng đều bảo đảm rằng chi phí không làm cản trở việc yêu cầu cung cấp thông tin.
Ở Ireland, sau khi các khoản lệ phí mới được ban hành đối với việc yêu cầu cung cấp thông tin và khiếu nại, số các yêu cầu giảm hơn 50%. Các cơ quan chính phủ Nhật Bản từng chia một yêu cầu thành nhiều yêu cầu khác nhau, do đó, thu lệ phí cao hơn và vượt quá khả năng chi trả của một người dân bình thường.
Ở Ấn Độ, nhiều cơ quan yêu cầu phải nộp các hối phiếu ngân hàng có giá trị gấp đôi khoản tiền lệ phí nộp đơn hoặc từ chối việc tiếp cận thông tin bằng việc đặt ra các thủ tục hành chính rườm rà trong việc thu lệ phí. Tại Canada, các cơ quan trung ương và tỉnh thường yêu cầu các khoản lệ phí khá lớn khi tiếp nhận yêu cầu, đây là một thách thức đối với người yêu cầu trong việc nhận được thông tin mong muốn. Ủy viên thông tin đã từng chỉ trích chính phủ một cách mạnh mẽ vào năm 2006 sau khi chính phủ yêu cầu phải nộp 1,6 triệu đô la cho một yêu cầu mà ủy viên thấy rằng có thể thực hiện một cách nhanh chóng thông qua việc sử dụng các phần mềm hiện có...
Vì vậy, ông Vinh nhấn mạnh mức thu phí đối với việc cung cấp thông tin cần phải bảo đảm tính khả thi của Luật Tiếp cận thông tin theo hướng tăng cường tính công khai, dân chủ trong hoạt động cơ quan nhà nước. Giữ nguyên tắc mọi tổ chức, cá nhân đều có quyền được thông tin và yêu cầu được cung cấp thông tin. “Quy định về phí tiếp cận thông tin cần bảo đảm một nguyên tắc quan trọng là không làm cho người yêu cầu bị nản lòng hay cảm thấy sợ chỉ vì mức phí phải nộp quá cao khi có yêu cầu cung cấp thông tin”, ông Vinh nói.
Không được mang tính chất kinh doanh
Chính vì quy định về phí tiếp cận thông tin có ảnh hưởng trực tiếp đến quyền tiếp cận thông tin của các tổ chức, cá nhân nên một nguyên tắc chung được thừa nhận ở tất cả các quốc gia là quy định về phí tiếp cận thông tin cần phải ở mức độ hợp lý, bảo đảm hoàn trả những chi phí cần thiết của nhà nước đã bỏ ra để cung cấp thông tin song cũng không được tạo ra rào cản hành chính đối với quyền tiếp cận thông tin.
Không những thế, cung cấp thông tin được các quốc gia xác định là nghĩa vụ của nhà nước nên quy định về phí tiếp cận thông tin chỉ nhằm mục đích trang trải các chi phí hành chính, không có tính chất kinh doanh.