Bước đột phá từ khâu giống
Từ năm 2005, sau khi một số diện tích đất canh tác bị thu hồi dành cho công nghiệp thì vấn đề hàng đầu ở địa phương là bảo đảm an ninh lương thực. Những giống lúa trước đó chỉ cho năng suất 45-50 tạ/ha mỗi vụ, khiến nông dân chỉ đủ ăn. Hễ năm nào lũ lụt, thiên địch gây hại nhiều thì thiếu đói. Vậy là hàng loạt giống lúa lai được đưa vào đồng ruộng Ninh Bình. Đó là các giống lúa Phú Ưu 1, Phú Ưu 978, CNR 5104, Đại Dương 1, Thục Hưng 6, v.v. Các loại giống lúa này có ưu điểm là thời gian sinh trưởng ngắn, có sức chống chịu sâu bệnh và cho năng suất ổn định 56-60 tạ/ha mỗi vụ. Chỉ sau thời gian ngắn, nhiều huyện trong tỉnh mở rộng diện tích gieo trồng, trong đó khá thành công là các huyện Yên Khánh, Yên Mô, Nho Quan, Kim Sơn, v.v. Sự xuất hiện các giống lúa năng suất cao đã nâng tổng sản lượng lương thực hằng năm của Ninh Bình từ 60 nghìn tấn lên hơn 75 nghìn tấn, không chỉ ổn định lương thực mà còn dư thừa dùng vào việc giao lưu hàng hóa và chăn nuôi.
"Chúng tôi bây giờ không chỉ lo đủ ăn mà phải làm thế nào để ăn ngon hơn" - Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Ninh Bình Trần Văn Bách trao đổi trong lần gặp gỡ gần đây. Anh Bách nói, vụ chiêm xuân năm 2009 - 2010, được UBND tỉnh đồng ý, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Ninh Bình phối hợp với Viện Di truyền nông nghiệp (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn) và Công ty TNHH Hồng Quang xây dựng vùng sản xuất giống lúa chất lượng cao QR1 tại huyện Yên Khánh, với diện tích hơn 103 ha. Đây là giống lúa hoàn toàn mới có hạt nhỏ, dài và mầu trắng trong. Khi nấu, cơm vừa dẻo lại thơm, ngon hơn hẳn các giống lúa trước đó. Vụ chiêm xuân 2009-2010, lần đầu tỉnh Ninh Bình đưa giống lúa chất lượng cao gieo trồng trên đồng ruộng huyện Yên Khánh ở hai xã Khánh Cường và Khánh Trung. Ngoài ra, Công ty cổ phần giống cây trồng vật nuôi của tỉnh sản xuất trên diện tích 70 ha bao gồm các giống lúa mới là Bắc Thơm số 7, LT2, HT6, TL6.
Phó Chủ tịch UBND tỉnh Ninh Bình Đinh Quốc Trị cho biết: Đưa giống lúa chất lượng cao trồng đại trà trên đồng ruộng ở địa phương là nhằm nâng cao chất lượng bữa ăn của nông dân, đồng thời tăng thu nhập bởi giá thóc, gạo của lúa chất lượng cao bằng 1,5 đến hai lần so với giống lúa cao sản khác. Tuy nhiên, để giống lúa mới phát triển tốt trên đồng ruộng Ninh Bình, tỉnh đề ra cơ chế hỗ trợ về xây dựng cơ sở hạ tầng kỹ thuật và cung ứng giống cho nông dân. Cụ thể, tỉnh đã phê duyệt tổng mức đầu tư gần 20 tỷ đồng cho việc nâng cấp các công trình thủy lợi, cải tạo, tôn cao bằng gạch hệ thống kênh N1, N2, đồng thời xây mới một số tuyến kênh N2-1, N2-2, N2-3, N2-4 để thoát úng trong mùa mưa bão và cấp nước vào mùa khô. Mặt khác, tỉnh còn đầu tư xây dựng nhà sấy lúa cho nông dân với công suất tám tấn thóc/ca máy. Bên cạnh đó, tỉnh Ninh Bình hỗ trợ nông dân bằng cách cung ứng thóc giống với tổng giá trị khoảng 600 triệu đồng (trung bình ở mức hai triệu đồng/ha đối với giống lúa thuần và năm triệu đồng/ha lúa lai).
Chúng tôi về Yên Khánh, một huyện được coi là "quê hương" các giống lúa chất lượng cao của tỉnh Ninh Bình. Trong tổng số gần 10 nghìn ha đất nông nghiệp của huyện, thì đất lúa chiếm hơn 8.500 ha, số còn lại là đất trồng cây lâu năm. Những năm 1993-1994, Yên Khánh từng là nơi ươm giống lúa mới để rồi cung cấp cho các huyện trong tỉnh Ninh Bình. Phó Trưởng phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Yên Khánh Trần Ngọc Diệp cho biết: Các giống lúa cao sản trước đây tuy cho năng suất 110 - 120 kg/sào nhưng không đáp ứng được nhu cầu an ninh lương thực. Vụ chiêm xuân 2009-2010, tỉnh đưa giống QR1 vào trồng nhằm mục đích tạo giống lúa mới để nhân đại trà tại các huyện nhằm nâng cao thu nhập của nông dân. Tính kinh tế của giống lúa QR1 được thể hiện khá rõ là cấy một sào lúa chỉ cần đầu tư một kg giống thay vì năm kg như trước đây. Trong khi đó, năng suất đạt 180 - 220kg thóc/sào mà giá trị kinh tế bằng hai lần so với giống thóc khác. Chị Bùi Thị Thoa ở hợp tác xã (HTX) Đông Cường (xã Khánh Cường) cho biết, vụ lúa chiêm xuân 2009 - 2010, gia đình trúng mùa bởi không những giống lúa chất lượng cao QR1 cho năng suất chẳng thua kém so với các giống lúa cao sản nhưng thu nhập thì cao hơn nhiều, với giá thu mua của doanh nghiệp Hồng Quang cam kết với nông dân hồi đầu vụ thì gia đình có lãi khoảng hơn 30% so với vốn đầu tư ban đầu. "Giống lúa QR1 mỗi sào chỉ cần đầu tư 0,8 kg giống là đủ trong khi giống khác cần tới 1,2 đến 1,4 kg giống và khi cấy chỉ cần hai đến ba dảnh mạ/khóm thay vì năm đến sáu dảnh/khóm như giống khác" chị Thoa nói.
Những vấn đề cần hoàn thiện
Trước hết phải khẳng định việc đưa giống lúa chất lượng cao vào đồng ruộng Ninh Bình là một chủ trương hợp lòng dân, nhất là nông dân. Chỉ mới qua một vụ chiêm xuân 2009 - 2010, nông dân Yên Khánh đã... mê liền. Năng suất không thua giống lúa khác mà giá trị kinh tế cao hơn khoảng 1,2 đến 1,5 lần, nếu phát triển đại trà tại các huyện trong tỉnh thì như đồng chí Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Ninh Bình - Trần Văn Bách nói khả năng một ha gieo trồng đạt 75 triệu đồng/năm là có thể đạt được. Bởi vì, nếu trồng lúa QR1 thì sẽ làm thay đổi cơ cấu mùa vụ do đặc tính sinh trưởng ngắn (vụ chiêm xuân 125 ngày, vụ mùa 102 đến 105 ngày) nhiều huyện có thể tăng diện tích trồng trà xuân muộn và vụ mùa sớm để có đất trồng màu vụ đông.
Tuy nhiên, trồng lúa chất lượng cao cần những quy trình kỹ thuật nghiêm ngặt, đó là hệ thống kênh mương thoát nước phải cứng hóa bảo đảm chống úng và cấp nước chống hạn. Điều này không hẳn huyện nào ở Ninh Bình cũng có, nhất là huyện miền núi Nho Quan, Gia Viễn hay huyện ven biển Kim Sơn đòi hỏi tỉnh cần thường xuyên đầu tư cơ sở hạ tầng cho nông nghiệp. Các chủ đầu tư sau khi đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt, dự án cần đẩy nhanh tiến độ công trình xây dựng hệ thống kênh mương để nhanh chóng đưa vào sử dụng. Mặt khác, sớm quy hoạch thành từng vùng trồng lúa chất lượng cao, ít nhất là mỗi vùng phải có năm ha, nếu hàng trăm ha thì càng tốt bởi như vậy mới tránh tình trạng lúa tạp giao. Lúa chất lượng cao chỉ trồng một giống, không trồng lẫn giống khiến lai tạp làm thoái hóa giống. Ngoài ra, việc quy hoạch vùng trồng lúa chất lượng cao còn mang đến thuận lợi trong việc gieo mạ, điều tiết nước, chăm sóc cũng như bảo vệ thực vật khi có sâu bệnh. Bên cạnh đó, cần có sự liên kết chặt chẽ với cơ chế "bốn nhà": Nhà nước, nhà doanh nghiệp, nhà khoa học và nhà nông (bao gồm chủ nhiệm HTX, trưởng thôn). Thành công của vụ lúa chiêm xuân 2009 - 2010 của nông dân hai xã Khánh Cường và Khánh Trung thể hiện rõ điều đó. Doanh nghiệp vừa là người cung cấp giống, bao tiêu sản phẩm cho nông dân. Nhà nước chỉ đạo vĩ mô, quan tâm đầu tư xây dựng hạ tầng, khuyến nông hướng dẫn kỹ thuật cho nông dân. Các nhà khoa học chiếm vị trí quan trọng là nghiên cứu thổ nhưỡng tìm tổ hợp giống thích hợp giúp nông dân canh tác hiệu quả. Nhà nông có nhiệm vụ thực hiện ý kiến chỉ đạo của Nhà nước, các nhà khoa học và doanh nghiệp để sản xuất đạt năng suất, chất lượng như mong muốn. Như vậy, chỉ một trong "bốn nhà" kém sự liên kết sẽ dẫn tới kết quả không cao,v.v Dẫu còn tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ nông dân, song việc sản xuất thành công giống lúa chất lượng cao QR1 ở Ninh Bình mở ra triển vọng mới trong sản xuất nông nghiệp, nâng cao giá trị kinh tế mỗi đơn vị canh tác, giúp nông dân làm giàu.
Bài và ảnh: Đỗ Tấn