Sàn giao dịch hàng hóa là loại thị trường đặc biệt, việc mua bán thông qua những người môi giới do sở giao dịch chỉ định, đáp ứng cung cầu các loại hàng hóa có khối lượng lớn, tính chất đồng loại, phẩm chất có thể thay thế được cho nhau.
Tại TP.HCM đã khai trương sàn giao dịch hàng hóa đầu tiên vào năm 2002, chỉ giao giao dịch được đúng một phiên rồi nhanh chóng động cửa.
Hai năm sau, một sàn giao dịch thủy sản được mở tại Cần Giờ (TP.HCM), nhưng cũng chỉ hoạt động được một thời gian ngắn.
Ở Đắk Lắk, Sàn giao dịch cà phê Buôn Ma Thuột (BCEC) được mở từ năm 2004 dưới sự bảo trợ của Bộ Thương mại (nay là Bộ Công Thương), được đầu tư bài bản, tuy nhiên hiện vẫn đang trong tình trạng hoạt động cầm chừng.
Tháng 12/2009, sàn giao dịch hàng hóa của Sacombank với tên gọi Sacom - STE đã đi vào hoạt động với mặt hàng chủ lực được giao dịch là thép.
Mới đây, cũng chính Sacombank đã mở lại sàn giao dịch điều tại Bình Phước với hệ thống giao dịch hiện đại. Lãnh đạo Sacombank kỳ vọng việc khai trương sàn giao dịch điện tử sẽ góp phần đưa ngành điều Việt Nam chiếm lĩnh vị trí số 1 trên thị trường thế giới và phấn đấu đạt kim ngạch xuất khẩu 1 tỷ USD trong năm 2010, tăng 150 triệu USD so với năm 2009.
Ông Phan Vũ Hùng, Giám đốc Sacom - STE cho biết, đơn vị đang tập trung đầu tư để đưa sàn giao dịch điều của Việt Nam thành sàn giao dịch mang tầm vóc quốc tế. Bước đầu Sacom - STE sẽ chi 2.000 tỷ đồng để hỗ trợ tín dụng xuất khẩu cho các doanh nghiệp tham gia giao dịch trên sàn, sau đó doanh nghiệp có nhu cầu tới đâu, Sacom - STE sẽ hỗ trợ tới đó.
Ông Bùi Văn Thạch, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bình Phước cho biết, không như thị trường cà phê Việt Nam lâu nay vẫn luôn lấy giá tham chiếu từ các thị trường khác trên thế giới, sàn giao dịch điều Bình Phước đang hướng tới mục tiêu sẽ là nơi được chọn làm giá tham chiếu cho tất cả thị trường điều trên thế giới trong một tương lai gần.
Không chỉ Sacombank, một số ngân hàng như Techcombank, BIDV, Vietcombank cũng tạo kênh cho doanh nghiệp trong nước tham gia các sàn giao dịch hàng hóa quốc tế, nhưng mức độ phổ cập vẫn còn hạn chế.
Khó cũng phải làm
Có vẻ như việc Sacombank tham gia vào thị trường giao dịch hàng hóa đã mang lại hy vọng khởi sắc cho các sàn giao dịch hàng hóa. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là các sàn giao dịch mới cần khắc phục được những vấn đề mà các sàn giao dịch cũng đã gặp phải.
Do giao dịch tập trung qua sàn (khác với thị trường truyền thống) nên người mua và người bán chưa quen, sự phối hợp của các đơn vị cùng tổ chức thị trường này chưa cao, chưa chuyên nghiệp; cán bộ quản lý sàn giao dịch chưa được đào tạo bài bản, chính sách của Nhà nước hỗ trợ cho chương trình thí điểm chưa đồng bộ...
Dưới góc độ doanh nghiệp, ông Trương Đình Hòe, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Xuất khẩu và Chế biến thủy sản Việt Nam, phân tích, phía doanh nghiệp không thích mua hàng hóa nhỏ lẻ của người dân, còn nông dân lại không hiểu về quy chế hoạt động “rắc rối” của các sàn. Vì thế, đến nay hai bên vẫn khó gặp nhau trong hình thức giao dịch hiện đại mua bán qua “sàn”.
Mặt khác, các sàn giao dịch hàng hóa ở nước ta hiện nay đều chưa đạt chuẩn, lỏng lẻo về cơ sở pháp lý, về thể lệ hoạt động nên nguy cơ bất ổn và xảy ra tranh chấp khó tránh khỏi.
Tuy khó khăn nhưng theo các chuyên gia với giới doanh nghiệp, việc xây dựng các sàn giao dịch hàng hóa là điều cần thiết để thúc đẩy thương mại nội địa, cũng như liên thông với xuất khẩu. Khi giao dịch hàng hóa giao sau, người sản xuất ký hợp đồng bán hàng trước khi giao hàng, giúp họ định hướng và tạo điều kiện cho việc triển khai kế hoạch sản xuất.
Điều này sẽ giảm tối đa những câu chuyện buồn “được mùa, mất giá” hay “mất mùa, được giá”. Phía doanh nghiệp khi ký được hợp đồng cũng sẽ dự tính được khối lượng, phẩm cấp và giá cả hàng hóa sẽ thu mua.
Quan trọng hơn, giao dịch qua sàn sẽ giúp người sản xuất có thêm công cụ thị trường để bảo hiểm rủi ro giá cả hàng hóa, tạo điều kiện tăng giá bán hàng nông sản xuất khẩu nhờ kết nối được thị trường quốc tế.
Làm được điều này giá cà phê xuất khẩu Việt Nam sẽ không thấp hơn hàng trăm USD/tấn so với giá của thị trường London, hoặc giá gạo xuất khẩu nước ta không bị thấp hơn nếu so kè với giá gạo Thái Lan.
Cần nhận thức đúng, pháp lý đủ
Theo nhiều doanh nghiệp, để các sàn giao dịch hàng hóa phát triển và thực sự mang lại hiệu quả, cần có nhận thức đúng về hình thức giao thương này. Phải làm sao để người mua (doanh nghiệp) và người bán (nông dân) hiểu rõ về lợi ích của mình khi tham gia mua bán qua sàn.
Về phía quản lý nhà nước cần phải có sự thống nhất trong khái niệm cũng như cách hiểu về sàn giao dịch hàng hóa. Các nhà quản lý phải ngồi lại cùng với các chuyên gia xây dựng phương thức hoạt động cụ thể để sàn vận hành thông suốt, phù hợp với thông lệ quốc tế. Từ cơ sở đó đưa ra hành làng pháp lý đầy đủ để các sàn giao dịch hàng hóa hoạt động sôi động hơn, mạng lại hiệu quả thiết thực cho nền kinh tế.
Trong Luật Thương mại năm 2005 có đề cập, sau đó Chính phủ đã có Nghị định 158/2006/NĐCP quy định chi tiết về hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa. Tuy nhiên, Nghị định này mới là những quy định chung.
Mới đây, Bộ Công Thương có Thông tư 03/2009/BCT hướng dẫn việc cấp phép thành lập và chế độ báo cáo của sở giao dịch hàng hóa, nhưng về tổ chức và hoạt động của các sàn giao dịch hàng hóa vẫn chưa có quy định cụ thể.
Ngoài ra, đây là lĩnh vực mới nên cầu có sự đầu tư cả về cơ sở vật chất có chính sách hỗ trợ để phát triển sàn giao dịch hàng hóa. Đặc biệt cần tăng cường công tác đào tạo chuyên môn về quản lý, vận hàng sàn giao dịch hàng hóa, là lỗ hổng nhân lực hiện nay.
Vướng mắc lớn nhất hiện nay là khi doanh nghiệp Việt Nam tham gia giao dịch qua các sàn giao dịch quốc tế cần tuân theo những thủ tục nào cũng cũng chưa thấy đề cập trong khung pháp lý hiện hành. Chẳng hạn, doanh nghiệp cà phê băn khoăn khi tham gia giao dịch kỳ hạn thị trường giao dịch cà phê London có phải xin phép cơ quan chức năng, hay mua bán trên các sàn quốc tế có đồng nghĩa với việc doanh nghiệp đầu tư vốn ra nước ngoài. Bởi muốn tham gia thị trường kỳ hạn phải có tiền đặt cọc, tiền mua chỗ...
Bên cạnh đó, khi tham gia trên các sàn giao dịch quốc tế, doanh nghiệp Việt Nam chỉ là các nhà đầu tư nhỏ với năng lực tài chính rất hạn chế. Khả năng phân tích, tập hợp thông tin về thị trường thế giới hạn chế nên không ít doanh nghiệp đầu tư kiểu hợp đồng tương lai đã thua lỗ nặng.
Vì vậy nếu chúng ta có một sàn (hoặc một nhóm sàn giao dịch hàng hóa đúng nghĩa) - một sân chơi ngay tại thị trường nội địa do các doanh nghiệp và cơ quan quản lý nước ta đứng ra tổ chức, sẽ đem lại lợi ích lớn hơn.
Nguyên Quân
