Dân ca quan họ là một nghệ thuật được hợp thành bởi nhiều yếu tố như âm nhạc, lời ca, phục trang, lễ hội... Với lối hát giao duyên dân dã, làn điệu dân ca quan họ vừa thể hiện mối quan hệ gắn bó tình nghĩa giữa những người hát vừa mang phong cách tao nhã của các liền anh, liền chị. Sinh hoạt văn hóa quan họ của liền anh, liền chị xứ Kinh Bắc có nhiều hình thức tổ chức khác nhau nhưng một cuộc hát quan họ được xem là canh hát chính thống thường phải tuân thủ đủ trình tự các chặng: lề lối, giọng vặt và giã bạn. Tiến sĩ âm nhạc Đức Gisa Jaehnichen, người đã có nhiều công trình nghiên cứu về dân ca Việt Nam, khẳng định cái độc đáo của quan họ Bắc Ninh là không thể tách riêng âm nhạc ra khỏi qui tắc của đời sống. Bởi hát quan họ là phải gắn với nhiều thứ khác như lễ hội, phong tục, quy ước trong hát, rồi kết bạn, hát đối đáp, hội thi hát. Nói đến quan họ là bao hàm cả một nền “văn hóa quan họ Bắc Ninh”.
Tuy nhiên, theo dòng chảy của thời gian, không gian văn hóa quan họ Bắc Ninh đang bị rạn nứt. Tiến sĩ Lê Đức Toàn, Viện trưởng Viện âm nhạc Việt Nam, cho biết những điều hay, lẽ đẹp của quan họ truyền thống đang bị lấn át bởi những xu hướng mang tính phổ cập, thị trường. Cách đây mấy chục năm, các nghệ nhân làng quan họ đã có những thuật ngữ chỉ những hình thức hát được “biến dạng” từ quan họ. Ví dụ, “quan họ đài” chỉ những ca sĩ chuyên nghiệp hát quan họ có dàn nhạc đệm; “quan họ chèo” là cách hát quan họ giống hát chèo; “quan họ Tây” chỉ những người nước ngoài yêu thích môn nghệ thuật này mà hát và gần đây còn có thêm khái niệm “quan họ nhà hàng” chỉ hình thức hát quan họ phục vụ trong nhà hàng hoặc các buổi tiệc tùng. Những kiểu hát này đều chưa thể hiện được chất dân ca đích thực của làn điệu quan họ.
Theo Trung tâm văn hóa thông tin tỉnh Bắc Ninh hiện nay bên cạnh đoàn nghệ thuật quan họ chuyên nghiệp của tỉnh, 100% các làng trong tỉnh đều có câu lạc bộ hát quan họ nhưng chỉ có 70/213 làn điệu quan họ được sử dụng phổ biến, còn lại chỉ tồn tại ở dạng văn bản. Việc thất truyền các làn điệu cổ là điều dễ lý giải khi đa số giới trẻ thường “bỏ quên” các tác phẩm hay, khó hát, nhất là những ca khúc thuộc hệ thống hát giọng lề lối và giọng ả phiền. Vì thế, nhiều giọng ca quý, làn điệu hay từ cách đây vài chục năm nay chỉ còn được lưu giữ trong băng từ của Viện âm nhạc và Trung tâm văn hóa thông tin tỉnh. Tuy nhiên, với đặc trưng phải gắn kết chặt chẽ với lễ nghĩa, tín ngưỡng, lễ hội... thì việc làm thế nào để quan họ sống trong lòng dân, trong không gian văn hóa quan họ Bắc Ninh mới là điều khó. Đã có rất nhiều cuộc hội thảo bàn về vấn đề gìn giữ và bảo tồn những làn điệu dân ca quan họ nhưng cho đến nay vẫn chưa có lời giải đáp cụ thể. Và quan họ - di sản văn hóa phi vật thể quý giá của quốc gia - vẫn đang đứng trước nguy cơ mai một.
HÀ XUYÊN