Mục đích chính của cuộc gặp cấp cao Moscow là bắt đầu “điều chỉnh” quan hệ 2 nước theo thuật ngữ của Phó Tổng thống Mỹ Joe Biden. Tuy nhiên, mục đích này không dễ đạt được vì giữa 2 nước còn tồn tại những bất đồng lớn. Đó là vấn đề giải giáp vũ khí – vấn đề được coi là trở thành trung tâm trong chuyến thăm của Obama đến Moscow. Những vấn đề còn lại đòi hỏi cần phải có sự hiệp thương lâu dài như vị trí và vai trò của 2 nước trong không gian hậu Xô Viết: mở rộng NATO và triển khai hệ thống phòng thủ tên lửa (NMD) tại châu Âu, vấn đề quốc tế gai góc tại Afghanistan, Iran và Bắc Triều Tiên, vấn đề quan hệ kinh tế thương mại song phương.
Hiệp ước cắt giảm vũ khí tấn công chiến lược
Hiệp ước cắt giảm vũ khí tấn công chiến lược đã được kí vào ngày 31/7/1991 trước khi Liên Xô tan rã. Nó bắt đầu có hiệu lực từ ngày 04/12/1999 và kéo dài trong 15 năm. Văn kiện này buộc Moscow và Washington phải cắt giảm lực lượng hạt nhân từ 10.000 đầu đạn mỗi bên xuống còn 6.000 đầu đạn. Vào tháng 5/2002, Nga và Mỹ đã kí thêm Hiệp ước cắt giảm vũ khí tấn công chiến lược gọi tắt là hiệp ước Moscow buộc trong vòng 10 năm Nga và Mỹ phải cắt giảm số đầu đạn xuống còn 1700-2100 đầu đạn hạt nhân.
Hiệp ước START mới cần phải như hiệp ước Moscow nhưng cần được được bổ sung những biện pháp kiểm soát và thanh tra. Hiệp ước mới cần phải xác định mức độ cắt giảm đầu đạn thấp hơn mức 1700. Có nghĩa là 1500-1600 đầu đạn.
“Điểm thắt nút nằm ở vấn đề thời gian cắt giảm. Đó là kí thỏa thuận có hiệu lực đến trước năm 2013 tức là trùng với thời điểm kết thúc của Hiệp ước Moscow. Một phương án khác là trước năm 2015 khi chúng ta (Nga) có thể bình tĩnh cắt giảm hệ thống cũ của mình – những tên lửa cũ, SS-19, tên lửa dành cho tàu ngầm. Trước thời gian này, chúng ta sẽ khôi phục lực lượng hạt nhân trong khuôn khổ giải trừ và tuân thủ thỏa thuận với Mỹ”, chuyên gia Nga về giải giáp vũ khí, ông Alexei Arbatov cho hay.
Nếu 2 khả năng trên xảy ra, hiệp ước START mới cho phép Nga thoát khỏi những vũ khí tấn công chiến lược cũ. Sự nhượng bộ với Mỹ có thể giúp Nga và Mỹ cùng kí kết thỏa thuận mới nếu Nga không ràng buộc việc cắt giảm với việc triển khai hệ thống phòng thủ tên lửa (NMD) tại châu Âu vì dù thế nào Mỹ cũng không đồng ý với quan điểm này của Nga.
Nga-Mỹ còn bất đồng về vấn đề cắt giảm số đầu đạn hạt nhân được lưu giữ trong các kho chứa. Mỹ cho biết chỉ sẵn sàng xem xét việc cắt giảm các đầu đạn và phương tiện chuyên chở tham gia trực chiến hiện nay. Trong khi đó, phía Nga lại đòi cắt giảm cả những đầu đạn đang được lưu giữ trong các kho chứa.
Hai bên cũng chưa thỏa thuận được về phương pháp thống nhất đếm số đầu đạn cũng như thỏa thuận về cách giải quyết số đầu đạn sẽ được tháo gỡ theo Hiệp ước mới: cụ thể là xếp vào nhà kho hay phá hủy. Mục đích của Nga là giữ lại ý tưởng ban đầu được áp dụng trong START, nghĩa là giảm cả đầu đạn hạt nhân cũng như các tên lửa, tàu ngầm, trong đó cắt giảm mọi đầu đạn hạt nhân chứ không chỉ các đầu đạn được triển khai.
Lá chắn tên lửa tại châu Âu
Ông Bush đã để lại di sản vô cùng nặng nề cho nước Mỹ và Nga trong đó có kế hoạch triển khai 10 tên lửa đánh chặn tại Ba Lan và một trạm radar tại CH Czech trong thời gian cuối nhiệm kỳ. Lý do đưa ra là bảo vệ châu Âu khỏi tên lửa tiềm năng của Iran và Triều Tiên còn Nga cho rằng đây là sự che đậy bằng lời và coi kế hoạch này là mối đe doa đến an ninh nước Nga.
TT Barack Obama tạm ngừng nhưng sẽ không từ bỏ kế hoạch lá chắn tên lửa tại châu Âu của cựu TT Bush. Chính quyền của TT Obama đã quyết định đánh giá lại kế hoạch này.
Hơn nữa, hệ thống phòng thủ tên lửa (NMD) Mỹ tại châu Âu ảnh hưởng đến Nga trong quá trình giải giáp vũ khí và nhiều chuyên gia cho rằng Nga có thể gắn kết việc kí START với việc hủy bỏ kế hoạch triển khai NMD của Washington. Nhưng trước năm 2013, theo đánh giá của các chuyên gia, Mỹ chưa chắc đã triển khai radar tại CH Czech và tên lửa đánh chặn tại Ba Lan không chỉ vì xem xét lại những kế hoạch này mà vì tình hình tài chính khó khăn của nước Mỹ. Như vậy, trong giai đoạn này Nga và Mỹ có thể cắt giảm đầu đạn xuống dưới mức 1700-2200 đầu đạn.
Bằng việc kí kết thỏa thuận về START-2 có hiệu lực trong thời gian tương đối ngắn thì Nga và Mỹ có thể chủ động hội đàm về tương lai cắt giảm căn bản tiềm năng hạt nhân và giải quyết vấn đề NMD tại châu Âu.
Không gian hậu Xô Viết
Theo ý kiến của một số nhà ngoại giao, trên thực tế điều quan trọng nhất trong chương trình nghị sự hội đàm Nga – Mỹ không phải là vấn đề về START và NMD mà là xác định vai trò trên vùng lãnh thổ thuộc Cộng đồng các quốc gia độc lập (SNG). Vấn đề tồn tại ở đây rất hóc búa liên quan đến việc hậu thuẫn những lực lượng chống Nga trong một số nước cộng hòa thuộc Xô Viết cũ và đặc biệt là quan điểm chống Nga của chính Mỹ trong thời gian Nga can thiệp vào sự kiện Kavkaz hồi tháng 8 năm ngoái.
Gruzia quyết định dùng lực lượng để chấm dứt cuộc xung đột từ lâu giữa Gruzia – Nam Ossetia và chống lại lực lượng gìn giữ hòa bình của Nga. Nga đã can thiệp vào cuộc xung đột, buộc quân đội Gruzia ra khỏi lãnh thổ Nam Ossetia và công nhận độc lập cho Abkhazia và Nam Ossetia. Mỹ đã bảo vệ Gruzia, tuyên bố về hành động bất hợp pháp của Nga còn khối NATO ngừng một thời gian dài quan hệ hợp tác với Moscow.
Việc lôi kéo Gruzia và Ukraine gia nhập NATO làm tăng căng thẳng giữa Nga và các quốc gia láng giềng thuộc Liên Xô cũ mặc dù chưa chắc việc Mỹ xây dựng đối tác quân sự với những nước này đáp ứng được lợi ích quốc gia sống còn của Washington.
Chủ tịch Hội đồng Chính sách Ngoại giao và Quốc phòng Nga Sergei Karaganov cho rằng. Mỹ phải từ bỏ ý đồ hậu thuẫn cho lực lượng chống Nga trong không gian hậu Xô Viết và khích lệ chính sách chống Nga công khai cũng như không ngăn trở quá trình liên kết xung quanh nước Nga. Chỉ khi thực hiện được điều đó thì quan hệ Nga-Mỹ có cơ hội “điều chỉnh”.
Như vậy, chính không gian hậu Xô Viết mở ra cơ hội hợp tác giữa Mỹ và Nga trong việc giải quyết những vấn đề như cuộc chiến chống khủng bố và tổ chức tội phạm xuyên quốc gia, buôn bán thuốc phiện. Và điều này phụ thuộc vào việc Moscow và Washington sẽ bằng lòng với vai trò của mình như thế nào trong không gian hậu Xô Viết và không lấn át lợi ích của nhau.
Sự kiện “căn cứ Manas” tại quốc gia Trung Á – Kyrgyzstan vừa qua cho thấy Nga và Mỹ chẳng dễ dàng gì trong việc tranh giành ảnh hưởng tại không gian Hậu Xô Viết. Việc đưa ra quyết định đóng cửa căn cứ Manas được tin là do có sự thúc ép từ phía Nga. Nga đã công bố gói viện trợ khổng lồ – 2 tỷ đôla Mỹ - cho quốc gia Trung Á Kyrgyzstan. Nhưng sau đó, quốc gia Trung Á này đã kí thỏa thuận với Mỹ cho phép Washington tiếp tục sử dụng căn cứ này. Theo thỏa thuận, Washington sẽ trả cho Bishkek hơn 60 triệu đô la Mỹ/1 năm thuê Manas, gấp 3 lần mức thuê trước đây và khoảng 36 triệu đô la Mỹ cho việc nâng cấp căn cứ không quân cũ của Mỹ này.
Quan hệ kinh tế - thương mại song phương
Trong tình hình khủng hoảng tài chính kinh tế thế giới, lĩnh vực trên có ý nghĩa quan trọng với Nga và Mỹ.
Theo thống kê của Bộ Ngoại giao Nga, kim ngạch thương mại 2 chiều Nga - Mỹ trong năm 2008 đã tăng 35% đạt 36,1 tỷ đô la (2007 – 26,7 tỷ đôla). Đồng thời, khối lượng xuất khẩu Nga sang Mỹ tăng lên 7,5 tỷ đôla và đạt mức 26,8 tỷ đôla (năm 2007 – 19,3 tỷ đôla), còn nhập khẩu – 1,9 tỷ đôla đạt mức 9,3 tỷ đôla so với 7,4 tỷ đôla trong năm 2007.
Theo tổng kết năm 2008, Mỹ chiếm vị trí thứ 8 (8,8 tỷ đôla) trong danh sách các nước có vốn đầu tư nước ngoài lớn nhất tại Nga (hoặc 3,3% so với khối lượng chung – 265 tỷ đôla), đứng sau nước cộng hòa Cyprus.
Những nguồn đầu tư thẳng của Mỹ vào Nga chủ yếu trong lĩnh vực sản xuất – nơi tập trung 75% khối lượng chung. Gần một nửa lượng dự trữ ngoại tệ Mỹ tập trung trong lĩnh vực năng lượng của Nga.
Lợi ích 2 nước và các vấn đề quốc tế
Các chuyên gia làm phép so sánh những lợi ích quan trọng của Moscow và Washington đặt trong mối quan hệ với các vấn đề quốc tế. Các chuyên gia đã so sánh lợi ích của Nga và Mỹ và đưa ra kết luận rằng lợi ích quan trọng nhất và mang tính sống còn không nằm trong lĩnh vực quan hệ song phương mà là quan hệ với nước thứ ba. Đối với Mỹ - đó là vấn đề Afghanistan, Iran, Iraq, Triều Tiên và Trung Đông, còn đối với Nga trước hết là Ukraine cũng như vai trò và vị trí của Nga tại châu Âu và hệ thống an ninh châu Âu.
Vì lợi ích của cả 2 bên, Nga và Mỹ cần phải có nhau. Theo đánh giá của các chuyên gia, thiếu sự phối hợp giữa 2 cường quốc hạt nhân thì không thể ngừng hoặc hạn chế phổ biến vũ khí hạt nhân…Không có Nga, Mỹ không thể giải quyết được vấn đề an ninh và chống khủng bố, giải quyết tình hình tại Afghanistan, giải quyết vấn đề hạt nhân Iran và Triều Tiên.
Đối với Nga, quan hệ tốt với Mỹ sẽ có lợi cho công cuộc cải cách toàn diện nền kinh tế Nga và xã hội Nga còn nếu không tốt thì sẽ làm yếu vị thế của Nga trong chính trị và kinh tế toàn cầu. Mỹ - nước mạnh nhất trên thế giới trong lĩnh vực công nghệ cao – có thể sẽ trở thành một trong những cội nguồn quan trọng của những công nghệ tiên tiến nhất và đầu tư trực tiếp dài hạn và chất lượng vào kinh tế Nga.
Thiếu sự phối hợp và hợp tác chặt chẽ giữa 2 nước thì không thể vượt qua di sản của “cuộc chiến tranh lạnh” tại châu Âu và xây dựng hệ thống an ninh châu Âu.
Mối quan hệ xấu giữa Nga và Mỹ sẽ khiến những quốc gia trong không gian hậu Xô Viết lợi dụng mâu thuẫn xúi giục Mỹ tích cực ủng hộ lực lượng chống Nga. Theo ý kiến của các chuyên gia, quan hệ xấu với Mỹ sẽ làm vị thế của Nga trong quan hệ với EU và Trung Quốc xấu đi.
