Thất bại trong cuộc bầu cử giữa kỳ hồi đầu tháng, Tổng thống Obama tới đây sẽ đối mặt với nhiều sức ép mới cũng như sự can thiệp nhiều hơn của đảng Cộng hòa trong hàng loạt vấn đề như phân bổ tài chính, tỷ giá đồng Nhân dân tệ (NDT), vấn đề Đài Loan, vấn đề nhân quyền… Quan hệ giữa Trung Quốc và Mỹ cũng theo đó xuất hiện những thăng trầm mới.
Chủ tịch Trung Quốc Hồ Cẩm Đào và Tổng thống Mỹ Barack Obama tiếp xúc trước thềm hội nghị Thượng đỉnh G-20 ở Seoul, 11/11
Thứ nhất, bầu cử giữa kỳ đã tạo cơ hội cải thiện quan hệ chiến lược Trung-Mỹ. Đảng Dân chủ bị mất rất nhiều ghế tại Hạ viện, khiến chính phủ của Tổng thống Obama phải đối mặt với thách thức lớn là quyền lực tài chính bị thu hẹp hoàn toàn. Tính đến nay, tất cả 12 khoản phân bổ ngân sách trong tài khóa 2011 của Mỹ đều chưa được Thượng viện hoặc Hạ viện thông qua. Trong bối cảnh đó, ông Obama buộc phải tìm kiếm sự giúp đỡ của nước khác. Do vậy, vai trò của Trung Quốc trong điều tiết kinh tế vĩ mô của Mỹ cũng như “Đối thoại kinh tế chiến lược Trung-Mỹ” sẽ được Washington coi trọng hơn, theo đó quan hệ hợp tác chiến lược Trung-Mỹ được tăng cường.
Thứ hai, bầu cử giữa kỳ làm giảm áp lực đối với đảng Dân chủ trong nghị trình chính trị về quan hệ Trung-Mỹ. Khi bầu cử chưa diễn ra, chính sách của Nhà Trắng đối với Trung Quốc chịu rất nhiều sức ép từ phía các nghị sỹ thuộc đảng Dân chủ tại Quốc hội, ví dụ như vấn đề tỷ giá đồng Nhân dân tệ, tranh chấp thương mại, biến đổi khí hậu… Khi đó, Nhà Trắng mặc dù không đồng ý hoàn toàn nhưng buộc phải tỏ thái độ “nước đôi” để tạo thuận lợi cho việc thông qua kế hoạch kích thích kinh tế, dự án cải cách y tế… Hiện nay, Thượng viện Mỹ khó lòng thống nhất và thông qua đạo luật về tỷ giá như Hạ viện đã thực hiện trước đây.
Thứ ba, bầu cử giữa kỳ sẽ tạo ra những chủ đề mới trong quan hệ Trung-Mỹ. Với việc đảng Cộng hòa chiếm vai trò chủ đạo tại Hạ viện, những vấn đề cũ trong quan hệ giữa Washington và Bắc Kinh có thể sẽ “bùng phát” trở lại dưới các phương thức mới. Lịch sử cho thấy các chủ đề thảo luận trong Quốc hội Mỹ liên quan đến Trung Quốc thường mang tính công kích mạnh hơn khi đảng Cộng hòa nắm vai trò chủ đạo tại cơ quan lập pháp. Điều này có nghĩa trong bối cảnh đảng Cộng hòa đang nắm vai trò chủ đạo tại Quốc hội Mỹ như hiện nay, một loạt vấn đề liên quan đến an ninh, nhân quyền, bản quyền trí tuệ và vấn đề Đài Loan cùng với tỷ giá NDT, tranh chấp thương mại… sẽ trở thành những “điểm nóng”, bao trùm toàn bộ quan hệ Trung-Mỹ.
Thứ tư, bầu cử giữa kỳ còn gây ảnh hưởng phức tạp cho quyết sách của Tổng thống Obama. Sự thay đổi cục diện chính trị buộc Chính phủ Obama phải dành nhiều thời gian, công sức để giải quyết các vấn đề trong nước, nhất là các công việc liên quan đến kinh tế, xã hội… Do vậy, Quốc hội Mỹ sẽ kiểm soát và chi phối nhiều hơn những quyết sách của Nhà Trắng liên quan đến quan hệ Trung-Mỹ.
Mạng phân tích thông tin chiến lược "Stratfor" của Mỹ cho rằng tuyên bố của Thượng nghị sỹ Jim Webb, Chủ tịch tiểu ban châu Á-Thái Bình Dương của Ủy ban Đối ngoại Thượng viện Mỹ, rằng Mỹ cần đẩy nhanh hơn tiến trình tái can dự ở khu vực Đông Á để đối phó với chính sách ngoại giao ngày càng táo bạo của Trung Quốc là bằng chứng cho thấy căng thẳng luôn tồn tại trong quan hệ Trung-Mỹ.
Tất nhiên, Mỹ và Trung Quốc đang đàm phán hợp tác kinh tế và tránh đối đầu trực diện trong các mâu thuẫn kinh tế. Mỹ đã mở đường cho các khoản đầu tư lớn của Trung Quốc vào các lĩnh vực năng lượng và sắt thép. Chính quyền Mỹ cũng có những tuyên bố cho phép Trung Quốc chậm trễ hơn trong việc cải cách chính sách tiền tệ, thương mại, hoạt động công nghiệp và cơ cấu tiêu dùng nội địa. Hai bên đã đặc biệt nhấn mạnh tiềm năng hợp tác trước chuyến thăm của Chủ tịch Hồ Cẩm Đào đến Mỹ vào tháng 1/2011.
Tuy nhiên, đằng sau đó vẫn là những căng thẳng nghiêm trọng. Trung Quốc không thể thỏa hiệp trong vấn đề quản lý kinh tế vì nếu thay đổi quá nhanh có thể làm đổ vỡ một cấu trúc đã bị đè nặng. Một sự xáo trộn mạnh có thể dẫn đến bất ổn xã hội lớn. Chính quyền Hồ Cẩm Đào muốn kết thúc nhiệm kỳ một cách êm ả và muốn có một sự chuyển giao quyền lực ổn định. Đối với Trung Quốc, cuối cùng những cân nhắc nội địa đã chiến thắng những quan ngại quốc tế. Trọng tâm hiện đại hóa quân đội của Trung Quốc, đặc biệt là việc phát triển hải quân, và chính sách cứng rắn của Trung Quốc đối với những tranh chấp chủ quyền ở Biển Đông, cũng mâu thuẫn với những yêu cầu chiến lược quan trọng của Mỹ là duy trì vị trí siêu cường về hải quân của mình.
Bắc Kinh đang tìm hiểu khu vực ngoại vi và cảm nhận sức mạnh mới của mình, nhưng không muốn xung đột với Mỹ. Tuy nhiên, Bắc Kinh cũng đặc biệt lo ngại trong tương lai Mỹ sẽ trở nên hung hăng hơn, dù Bắc Kinh có nhượng bộ như thế nào. Nếu đúng vậy, Bắc Kinh không có sự lựa chọn nào khác là chuẩn bị sẵn sàng va chạm và làm cho sự nghi ngờ của Washington trầm trọng thêm. Do vậy, đằng sau mối quan hệ thăng trầm nhưng vẫn nằm trong sự kiểm soát của hai nước, vẫn tồn tại nguy cơ mối quan hệ đó sẽ vượt khỏi tầm kiểm soát trong tương lai.
Tuy nhiên, nguy cơ Mỹ bị cuốn vào một cuộc chiến tranh lạnh mới với Trung Quốc là điều khó xảy ra. Có quá nhiều điều ngăn cản việc Bắc Kinh và Washington tự cho phép họ bị cuốn vào các trò chơi quyền lực chí tử. Đó là sự phụ thuộc lẫn nhau trên quy mô lớn giữa hai nền kinh tế số một và số hai thế giới. Song sẽ có sự cạnh tranh giữa họ về địa chính trị, mâu thuẫn về các vấn đề kinh tế, lòng tự trọng bị ảnh hưởng trước những vấn đề về uy tín. Nhưng sự đối đầu về quân sự - thậm chí là chiến tranh - sẽ gây ra sự phản tác dụng đến mức điều đó là gần như không được người ta nghĩ đến.
V.V (Theo báo Trung Quốc)