Từ lâu Văn Miếu - Quốc Tử Giám được coi là trường đại học đầu tiên của Việt Nam. Nơi đây từng diễn ra các khoa thi nổi tiếng trong lịch sử. 82 tấm bia tương ứng với 82 khoa thi. Những tên tuổi của nhiều danh nhân trong lịch sử gắn liền với các khoa thi và được nhắc nhiều lần trong các bộ sách sử
nổi tiếng ở Việt Nam. Chúng ta rất tự hào về điều đó. Tự hào vì cho đến nay Bia Tiến sĩ Văn Miếu vẫn là những bản gốc duy nhất được lưu giữ tại chỗ, liên tục kể từ khi được dựng đến nay, qua bao hưng phế thăng trầm lịch sử. Mỗi tấm bia là một tác phẩm nghệ thuật độc đáo. Trên mỗi tấm bia đều có bài ký ghi lịch sử các khoa thi và triết lý của triều đại về nền giáo dục và đào tạo, về việc sử dụng nhân tài. Chúng ta thường nhắc câu nói nổi tiếng của Tiến sĩ Thân Nhân Trung: "Hiền tài là nguyên khí quốc gia". Câu này trong bài ký do Tiến sĩ soạn ở khoa thi năm Nhâm Tuất (1442). Bài ký viết "danh phận thật là nhỏ mọn", và đặt câu hỏi: "mang danh kẻ sĩ phải trọng thân mình mà lo báo đáp, đáng phải như thế nào?".
Đến đây chợt nghĩ về sự học thời nay. Thời nay ở ta những người học hành đỗ đạt cao không hiếm. Không được khắc tên trên bia đá, bảng vàng, nhưng tên tuổi của nhiều nhà khoa học tuổi còn rất trẻ không chỉ nổi tiếng trong nước mà được thế giới biết tới. Bởi điều quan trọng nhất của việc học hành, có bằng cấp cao là ở sự thực học, thực tài, trở thành người có ích cho xã hội, cho đất nước. Đã là kẻ sĩ thì phải "lo báo đáp" cho dân cho nước. Cho nên cần chăm lo đào tạo nhân tài, nhưng khuyến khích việc học thật, thi thật. Bằng cấp là quan trọng, nhưng hiệu quả công việc của mỗi người vẫn là thước đo quan trọng nhất.
Nhân "Pho sử đá" của Thủ đô, của nước nhà được vinh danh, chúng ta thật vui vì đây là món quà có ý nghĩa, là một phần của bức tranh đẹp mà cha ông ta để lại, trong dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội. Điều có ý nghĩa sâu xa là Di sản tư liệu thế giới quý báu này một lần nữa khích lệ chúng ta chăm lo hơn nữa việc dạy, việc học hành, thi cử. Bia Tiến sĩ Văn Miếu - Quốc Tử Giám không chỉ là niềm tự hào về truyền thống văn hóa của dân tộc ta mà còn nhắc nhở bài học sâu sắc về kế sách đào tạo, trọng dụng hiền tài.
HẢI HÀ