Khu vực HTX hiện có 360.000 tổ hợp tác, 18.294 HTX và 49 liên hiệp HTX, thu hút sự tham gia của trên 12,5 triệu xã viên. Khu vực này đang chịu nhiều thiệt thòi do cái tiếng là những tổ chức của người nghèo, tổ chức xã hội từ thiện, thiếu hiệu quả hay cay nghiệt hơn là không còn phù hợp với nền kinh tế thị trường. Thực ra, HTX không phải là “tàn dư” của thời bao cấp mà ngược lại, HTX phát triển rất mạnh trong nhiều lĩnh vực và ở ngay tại các quốc gia tư bản phát triển, có những lĩnh vực HTX đóng vai trò là những tổ chức hàng đầu.
Từ năm 2006, Liên minh HTX quốc tế đã triển khai dự án “300 HTX lớn nhất toàn cầu”. Nhìn vào đây, những người quen nghĩ về một thời “hợp tác, sân kho” sẽ…choáng bởi tổng doanh thu của 300 HTX đứng đầu thế giới năm 2008 là 1.118 tỉ USD tức gấp hơn mười lần GDP của Việt Nam trong đó doanh thu “mèng” nhất là 600 triệu USD và lớn nhất là 57 tỉ USD (HTX Zennoh Nhật Bản). Nhiều HTX trong danh sách 300 này đã có lịch sử 50-100 năm. Các HTX của Phần Lan đã chiếm 21,1% GDP của nước nay, NewZealand chiếm 17,5%, Thụy Sỹ 16,4%...
Quay trở lại thực tế buồn ở VN, nơi có rất nhiều HTX hoạt động bê bết, nhất là những HTXNN bởi nguyên nhân khiên cưỡng, không tự nguyện. Tiếng là đã chuyển đổi nhưng phần nhiều là chỉ chuyển mỗi cái tên, những xã viên cũ sang HTX mới còn tinh thần chính là tự nguyện, tự đóng góp vốn, tư liệu sản xuất để hợp tác cùng thu lợi còn quá xa lạ. Thế nhưng, trong điệu buồn chung ấy, vẫn le lói những đốm sáng.
Ông Nguyễn Xuân Hiên-Phó Chủ tịch Liên minh HTXVN cho biết 100 HTX giỏi tham dự hội nghị lần này có tổng giá trị tài sản là 5.873 tỉ, trong đó HTXNN có 16 đơn vị. Ở các đơn vị này, người lao động có thu nhập bình quân 2 triệu/tháng, lợi nhuận sau thuế của 100 HTX lên tới 460 tỉ đồng.Từ thực tiễn hoạt động của các đơn vị này cho thấy các bài học xương máu: “Một là được tổ chức và quản lý theo đúng bản chất, xã viên tham gia HTX tự nguyện, có góp vốn. Hai là có phương hướng kinh doanh tốt. Ba là lựa chọn mô hình và phương thức hoạt động phù hợp. Bốn là liên kết rộng rãi những người lao động, các hộ sản xuất không giới hạn quy mô, lĩnh vực và địa bàn”.
Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải: “Tiềm năng của khối HTX còn vô cùng lớn. Đảng và nhà nước luôn đánh giá cao vai trò HTX. Tuy nhiên tỷ lệ HTX mạnh còn khiêm tốn, hiệu quả SX của khối này còn yếu kém nên tôi càng biểu dương 100 HTX mạnh bởi tự thân phát triển”.
Nhiều HTX thành công là vậy nhưng vẫn còn không ít gập ghềnh. Đại diện HTXNN thị trấn Bình Định (tỉnh Bình Định) đề xuất ngân hàng có cơ chế cho vay vốn phù hợp với HTX như tăng mức cho vay, được thế chấp bằng tài sản hình thành từ vốn vay, được tín chấp; được tổ chức đào tạo về tín dụng, có chế độ cho bán bộ quản lý HTX từ 20 năm trở lên được nghỉ hưu, miễn giảm thuế thu nhập… Đại diện HTX Rạch Gầm (Tiền Giang)-một đơn vị có vốn điều lệ 250 tỉ cho biết: “40% HTX ở địa phương chúng tôi vẫn ở nhờ đình, chùa, nhiều chủ nhiệm HTX sốt ruột quá lấy cả nhà riêng của mình ra làm trụ sở nhưng khi giao dịch tại nhà như thế, đối tác đâu có tin tưởng mấy. Thứ hai là hiện có nhiều lớp đào tạo cán bộ HTX nhưng theo một chương trình đặt sẵn chứ không theo nhu cầu”…
Bên cạnh ghi nhận những kiến nghị của đại diện các HTX, tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ NN- PTNT Nguyễn Ngọc Thuật cũng đã biểu dương các HTX nhất là HTXNN. Theo Thứ trưởng, HTX hiện vẫn có vai trò lớn, cái chính là làm sao phải chuyển đổi cho đúng với bản chất của nó chứ không phải ở hình thức.