Đó là về lý thuyết. Thực tế nước ta lại hoàn toàn không như vậy. Dù có tới 11 doanh nghiệp đầu mối kinh doanh xăng dầu song thực chất thị trường mặt hàng này như chỉ có một doanh nghiệp “độc bá” vậy. Không thể nói có một thị trường xăng dầu cạnh tranh lành mạnh hiện nay khi giá bán lẻ xăng dầu luôn cùng tăng, cùng giảm với chỉ một giá suốt từ Bắc chí am.
Theo một quan chức Bộ Tài chính, giá bán lẻ xăng dầu ở nước ta hiện được hình thành trên cơ cấu: giá bán thành phẩm xăng dầu tại Singapore; tỉ giá VNĐ/USD; các nghĩa vụ phải nộp như thuế, phí và chi phí kinh doanh của doanh nghiệp.
Nhìn vào cơ cấu giá thành sản phẩm xăng dầu trên đây có thể thấy ngay chỉ có một chi phí giống nhau của các doanh nghiệp, đó là các nghĩa vụ phải nộp. Còn lại, các yếu tố khác là giá nhập từ Singapore; tỉ giá VNĐ/USD và chi phí kinh doanh của doanh nghiệp không thể như nhau vì thời điểm mua khác nhau nên giá cả khác nhau, tỉ giá khác nhau; doanh nghiệp khác nhau nên kỹ năng đàm phán mua hàng cũng như chi phí doanh nghiệp khác nhau.
Có quá nhiều yếu tố đầu vào khác nhau như vậy, tại sao giá bán đầu ra của mặt hàng xăng dầu trên cả nước lại... giống nhau, giống từ giá bán lẻ cho tới thời điểm giá lên, giá xuống?
Câu trả lời là dù thị trường có 11 doanh nghiệp nhưng lại chỉ một “ông lớn” Petrolimex VN. Doanh nghiệp này chiếm tới khoảng 60% thị phần xăng dầu cả nước. Các doanh nghiệp khác làm sao có thể cạnh tranh được với một doanh nghiệp có sức chi phối thị trường lớn như vậy. Thế nên, dù có đến 11 doanh nghiệp nhưng 10 doanh nghiệp còn lại không thể không theo đuôi “ông lớn” chi phối thị trường.
Chính phủ đang quyết tâm xây dựng một thị trường kinh doanh xăng dầu có tính cạnh tranh lành mạnh. Quyết tâm đó thể hiện qua việc ban hành Nghị định 55/CP cũng như đang xúc tiến sửa đổi nghị định này cho phù hợp hơn với cơ chế thị trường.
Tuy nhiên, với thực tế hiện nay thì việc tạo cơ chế, chính sách luật pháp thôi chưa đủ để hình thành một thị thường xăng dầu có tính cạnh tranh nếu vẫn còn một “ông lớn” như Petrolimex VN. Cần phải làm sao để có một sự cạnh tranh thật sự bình đẳng giữa các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu. Trong đó, chia tách Petrolimex để không doanh nghiệp nào có thể chiếm thị phần quá lớn có thể là một giải pháp khả thi để chống độc quyền. Nếu không thì thật khó trả lời câu hỏi người dân và nền kinh tế có được hưởng lợi gì từ thị trường xăng dầu hiện nay. 11 doanh nghiệp trong một thị trường như thế thì có khác gì 1 doanh nghiệp?!