Theo cách nghĩ của người mình, đó chỉ là chuyện vặt: bố làm bộ trưởng mà con gái không được tuyển dụng vào bộ mới là chuyện lạ! Nhưng với người Hàn, thật sự là cái sảy đã nảy cái ung. Vì người ta không chấp nhận ưu tiên vô lối cho “con ông cháu cha”.
Trong lịch sử dân tộc ta, nhiều vị minh quân đã kiên quyết chống lại nạn dựa vào thân quen mà đặt lợi ích của họ hàng trên lợi ích của dân, của nước. Vua Minh Mạng có nhiều sắc chỉ hoán đổi các quan trị nhậm để tránh lôi bè kết cánh và che chắn cho người thân. Còn đây là một đoạn chiếu của Lê Thái Tổ: “Bởi vì, trẫm từng nghiệm thấy, trong các việc tiến cử hoặc xử án, hay như việc công tư khác, rất nhiều người dung túng, che chở cho nhau, để biến hóa đổi thay, qua đó biết được người làm quan trong sạch thì ít mà nhơ bẩn thì nhiều” (ĐVSKTT Kỷ Nhà Lê). Sau thiên anh hùng ca Lam Sơn rực rỡ mới có vài năm mà vị anh hùng áo vải đã phải thẳng thắn nhận ra trong hệ thống của mình “người làm quan trong sạch thì ít mà nhơ bẩn thì nhiều” chứ không đổ vấy cho con sâu làm rầu nồi canh!
Không ngờ chuyện thân quen vẫn rất phổ biến thời nay. Xem ra nó đã thành một hằng số văn hóa khó sửa. Người mình, ngay cả trong lớp trẻ đều có thói quen, hễ phải làm một việc gì khó, xin một chỗ làm thơm thơm, ý nghĩ đầu tiên là nhớ lại xem có ai thân quen để nhờ. Nhìn bốn phía không có người thân thì coi chuyện xin việc mười phần chưa được một, đó cũng là một thực tế. Nhiều ông lớn tiếc rẻ, muốn kéo dài bổng lộc, cố mè nheo một cái chức cho quý tử trước khi về vườn, biến cách của truyền ngôi phong kiến. Cơ quan nhà nước, tập đoàn, công ty là của toàn dân, nhưng muốn kéo bè kết cánh thì phải đưa con em vào, kết cục là cha con, thầy tớ kéo nhau xuống hố như ở Bộ Thương mại dạo nọ, như Vinashin hôm nay. Ôi cái nạn thân quen, chuyện nước thì không thể đùa, trăm sự cũng là do kỷ luật, pháp luật chưa nghiêm, người trên chưa gương mẫu cho kẻ dưới.
Vốn nước nhỏ người thưa, hay bị kẻ ngoài bắt nạt nên người Việt rất quý người, quý tình nghĩa, “một người làm quan cả họ được nhờ”, chắc chỉ có trong tiếng Việt. Đó là chưa nói tình nghĩa nhiều khi còn là cái lá nho che lấp chỗ vụ lợi thối tha hoặc dùng làm cớ bào chữa khi viết kiểm điểm hay đối chất trước tòa. Bất luận thế nào, nếu vì chút lợi cho người nhà mà làm mất phép nước đều không thể chấp nhận. Dù là bệnh nan y nhưng xin nhìn sang người Hàn mà học cái nghiêm ngắn, kỷ cương của họ.
Ai cũng biết pháp luật nghiêm minh mới chữa được cái nạn thân quen lâu đời. Nhưng phải có ý thức rồi mới có pháp luật, ví dụ nếu không còn biết xấu hổ thì dù có pháp luật chưa chắc đã ăn thua, ra pháp trường vẫn còn trâng tráo. Ngay Montesquieu, người phát hiện “tam quyền phân lập”, nhà làm luật của mọi thời đại cũng rất coi trọng ý thức. Ông viết: “Nếu tôi biết được điều gì đó có ích cho tôi nhưng có hại cho gia đình tôi, tôi sẽ đuổi ngay chúng ra khỏi đầu tôi. Nếu tôi biết được điều gì đó có ích cho gia đình tôi nhưng lại không có ích cho Tổ quốc tôi, tôi sẽ tìm cách quên nó đi. Nếu tôi biết được điều gì đó có ích cho Tổ quốc tôi nhưng lại có hại cho châu Âu và có hại cho loài người, tôi sẽ coi đó là một tội ác”.
Nguyễn Quang Thân