Từ mấy trăm năm rồi, làng tôi được mang cái tên gọi làng An Điền, với mong muốn của bao đời người dân là yên bình làm ăn. Nhưng tên đất An Điền quê tôi như nhiều làng quê khác của non sông Việt Nam luôn gắn với những cuộc đấu tranh không mệt mỏi với thiên nhiên, với giặc ngoại xâm từ phương Bắc hay các cuộc kháng chiến thần thánh chống thực dân, đế quốc. Đã có những ngày làng tôi trắng nước bởi những đợt lụt lội kéo dài. Hay những ngày làng tôi trắng khăn tang, tiêu điều xơ xác bởi những trận càn quét, đốt phá của thực dân Pháp với những tên lính lê dương hung dữ. Làng tôi còn bị cày xới bởi bom đạn Mỹ trong những năm tháng khốc liệt của cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc. Dưới những lớp đất đá hay dưới những lòng sông vẫn còn những viên đạn, những quả bom chưa nổ. Làng tôi đã trải qua những nỗi đau xót, thương tâm trong hòa bình khi bom bi phát nổ vì lũ trẻ con tưởng đó là đồ chơi...
Truyền thuyết kể rằng đã xưa lắm, làng tôi cũng có một cây cầu bắc qua khúc sông phía đầu làng để nhà Vua đi tuần... Bao nhiêu trai tráng của làng được huy động ra mở bến, chặt cây bắc cầu. Chỉ trong mấy ngày, trai tráng làng tôi đã bắc xong chiếc cầu bằng tre, mặt lát gỗ qua sông. Nhưng đêm trước ngày nhà Vua, trời đổ mưa to, gió lớn. Lũ cuồn cuộn chảy, dòng sông mênh mang trắng nước. Cây cầu cũng chìm nghỉm dưới lòng sông. Khi nhà Vua tới không có cầu qua sông, Ngài giận dữ khép trai tráng làng tôi tội khi quân và xử chém. Để cứu dân làng, có năm anh em trai trong một gia đình ở làng nhận làm công việc bắc cầu. Đầu của người anh thứ hai bị bêu ở xóm Yến đầu làng; người anh cả ở xóm Xuân giữa làng; người anh thứ ba ở xóm Giáp và người con trai út ở xóm Kim. Riêng người con trai thứ năm là con nuôi thì bị bêu đầu ở cánh đồng Tống của làng. Xử trảm xong, có một bà bán hàng nước ở làng Cổ Pháp mới đến, thưa với Vua rằng, bà đã tận mắt thấy làng tôi bắc cây cầu qua sông, nhưng vì mưa gió, nước sông cuộn chảy đã cuốn cây cầu đi mất. Nhà Vua biết mình đã khép tội nhầm liền ban Chiếu Giải oan, nhưng không bao giờ cho làng tôi bắc cầu mà chỉ cho mở bến đò. Dân làng tôi ghi nhớ công ơn đã lập đình và đền thờ năm người con trai xả thân vì nghĩa lớn. Trước đây cứ khoảng mồng 10 Tết, làng tôi lại mở hội và rước Long đình từ đình Yến, đình Giáp, đình Kim về tựu ở đình Xuân thờ người con trai cả ở giữa làng. Riêng người con nuôi được thờ ở đền Tống. Bà hàng nước được lập đình thờ ở làng Cổ Pháp. Trải qua những biến động thăng trầm của lịch sử, các đình, đền thờ ở làng tôi đều bị phá hủy, nhưng dấu tích các ngôi đình, đền vẫn còn. Mỗi khi về quê qua đò Quốc, tôi lại thấy sừng sững cây đa đền Tống vẫn còn đến ngày nay.
Những bến đò làng tôi có lẽ ra đời từ đó. Đò Quốc đi sang Kinh Môn. Đò Tre đi sang Chí Linh. Đò Kênh đi Đông Triều. Đò Cổ Pháp sang Kim Thành. Đò Mây, đò Tân Lập sang Phú Thái và những bến đò nhỏ khác quanh làng. Trong cuộc kháng chiến chống Pháp, những bến đò làng tôi đã đưa bao lượt bộ đội, du kích bí mật qua sông. Có nhiều người trai làng tôi qua đò nhập ngũ tham gia vào những chiến dịch lớn như chiến dịch Đông Triều, Trần Hưng Đạo, Đường 18, Điện Biên Phủ... Khi đường 5, cầu Phú Lương, cầu Lai Vu, phà Bình bị bom đạn đánh phá dữ dội trong cuộc chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ ra miền Bắc, các bến đò quê tôi lại trở thành những nút giao thông quan trọng. Nhiều bến đò trở thành bến phà, như bến đò Cổ Pháp, đò Mây trên tuyến giao thông vòng tránh đường 5, kịp thời đưa hàng, đưa người chi viện tiền tuyến lớn miền Nam... Làng tôi cũng đã xuất hiện nhiều dũng sĩ phá bom, có nhiều sáng kiến phá bom nổ chậm, tiêu biểu như nữ dân quân Nguyễn Thị Tùng đã được Bộ tư lệnh Công binh khen thưởng. Làng tôi đã đóng góp những thành tích, chiến công cùng Đảng bộ và nhân dân xã Cộng Hòa (Nam Sách, Hải Dương), được Đảng, Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ.
Những bến đò quê như là một phần máu thịt của làng tôi. Với mỗi con người xa quê hương, những bến đò xưa còn vẹn nguyên trong ký ức. Vào dịp năm hết, tết đến, những con đò quê tôi lại đón bao lượt người đi xa trở về tảo mộ tổ tiên, thăm lại họ hàng. Con đò âm thầm làm sợi dây nối nguồn tình cảm ấy. Nhưng những con đò quê tôi vẫn không quên một thời gian khó, nhớ những người con xa quê "muốn về quê mẹ mà không có đò". Nhớ nhất là ký ức của những người chèo đò làng tôi, bởi họ đã từng đưa bao thanh niên qua sông trong các cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, rồi chiến tranh biên giới. Hết chiến tranh đã có những ai không trở về? Cái làng quê của tôi chỉ hơn nghìn nhân khẩu, trong chiến tranh bình quân đã phải hứng chịu 350 quả bom các loại, hơn một trăm người đã hy sinh trên khắp các chiến trường...
Rồi làng tôi cũng như bao làng quê khác đã từng ngày thay da, đổi thịt theo công cuộc đổi mới mà Đảng ta khởi xướng. Mỗi khi đi xa về là mỗi lần tôi luôn ngỡ ngàng. Làng tôi đã từng bước "bê tông hóa" những con đường, không còn gia đình nào phải sống trong cảnh nhà tranh,vách đất. Số hộ giàu và khá chiếm tỷ lệ khá cao. Tất nhiên, sự biến đổi ở làng tôi trong công cuộc đổi mới cũng làm mất dần đi những bến đò quen thuộc. Những con đường mới mở, những cây cầu mới xây dựng chạy ngay sát làng tôi khiến cho việc đi lại rất thuận tiện. Bây giờ dường như chẳng còn ai đi đò. Người dân làng tôi đi đến Phú Thái, Hải Phòng hay đi Đông Triều, Chí Linh chỉ hết chưa đầy tiếng đồng hồ với chiếc xe máy mới đổi bằng hàng chục tấn thóc. Những bến đò quê tôi dần dần trở thành kỷ niệm. Nhiều người làm nghề chèo đò năm xưa bây giờ chuyển sang làm nghề lái xe ôm, có khi đi làm ăn xa mãi tận Hải Phòng, Quảng Ninh, Hà Nội. Tôi về quê cũng không phải đi đò nữa, nhưng những bến đò quê thì mãi còn nguyên trong ký ức tôi...
Bút ký của Đình Xuân