Nhiều ý kiến chưa thống nhất

QĐND - 

QĐND - Phục dựng lại miếu Trung Liệt, xây dựng đền thờ Quang Trung… là những phương án Viện Bảo tồn di tích (Bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch)-đơn vị tư vấn và Công ty cổ phần Xuất nhập khẩu tổng hợp Hà Nội (Geleximco)-đơn vị đầu tư đưa ra trong hội thảo “Tu bổ, tôn tạo di tích gò Đống Đa, Hà Nội” vừa diễn ra. Tuy nhiên, các phương án kể trên và dự án đang gặp phải nhiều ý kiến băn khoăn của các nhà sử học, nhà nghiên cứu văn hóa.

QĐND - Phục dựng lại miếu Trung Liệt, xây dựng đền thờ Quang Trung… là những phương án Viện Bảo tồn di tích (Bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch)-đơn vị tư vấn và Công ty cổ phần Xuất nhập khẩu tổng hợp Hà Nội (Geleximco)-đơn vị đầu tư đưa ra trong hội thảo “Tu bổ, tôn tạo di tích gò Đống Đa, Hà Nội” vừa diễn ra. Tuy nhiên, các phương án kể trên và dự án đang gặp phải nhiều ý kiến băn khoăn của các nhà sử học, nhà nghiên cứu văn hóa.

Khó phát huy do… quy hoạch dở dang

Gò Đống Đa là một địa danh in dấu ấn trong tâm hồn người Việt, đã được xếp hạng di tích quốc gia, và hằng năm, vào ngày mồng 5 tháng Giêng tại đây thu hút đông đảo nhân dân, du khách về dự lễ hội kỷ niệm chiến thắng Ngọc Hồi-Đống Đa (1789), dâng hương tưởng nhớ đến người anh hùng áo vải Quang Trung-Nguyễn Huệ.

23 năm trước (1989), khu di tích gò Đống Đa được đầu tư trùng tu lớn nhân kỷ niệm 200 năm chiến thắng Ngọc Hồi-Đống Đa. Nhưng, theo PGS.TS Đặng Văn Bài, Phó chủ tịch Hội Di sản văn hóa Việt Nam, ý tưởng của các kiến trúc sư quy hoạch dự án tôn tạo di tích ngày đó quá nhấn mạnh vào hai hạng mục tượng đài Quang Trung và nhà trưng bày mà bỏ qua gò Đống Đa. Hơn nữa, cổng chính vào di tích được đặt ở mặt đường Đặng Tiến Đông mà không phải ở đường Tây Sơn. Với bố cục mặt bằng như vậy, hóa ra chúng ta đã tự tạo hai trục chính trong một khu di tích, làm cho gò Đống Đa-yếu tố gốc duy nhất của di tích không có sự gắn kết chặt chẽ với các bộ phận còn lại. Một khi trục chính-trục thần đạo trong di tích bị chia cắt, phá vỡ thì tính thiêng sẽ bị suy giảm rất nhiều.

Tượng đài Quang Trung trong khuôn viên di tích gò Đống Đa đã ghi vào lòng dân chúng hơn 20 năm qua.

Theo đánh giá hiện trạng khu di tích gò Đống Đa của Viện Bảo tồn di tích, gò Đống Đa có diện tích khoảng 6.275m2, bao gồm khu gò, lối lên gò nằm trên phố Tây Sơn, nghi môn 3 tầng xây gạch và dấu tích nền của Trung Liệt miếu. Tại gò còn tảng đá ghi lời vua Quang Trung. Trên gò trồng nhiều cây lâu năm. Khu công viên văn hóa bao gồm tượng đài vua Quang Trung, phù điêu, sân lễ hội và nhà Ban quản lý. Cổng vào khu công viên văn hóa nằm trên phố Đặng Tiến Đông. Hiện nay, các hạng mục này đều đang bị xuống cấp. Tượng đài và phù điêu bị rêu mốc, lối vào bị xe ô tô (bãi đỗ) bịt kín. Một số phần đất xung quanh khu công viên đã được cho thuê kinh doanh. Khoảng sân trước gò trở thành sân chơi cho thiếu nhi và nơi bày bán cây cảnh, trông giữ xe…

GS sử học Phan Huy Lê phát biểu thẳng thắn, đây là ví dụ tiêu biểu cho phương thức tu bổ đang tràn lan khắp các di tích, gặp đâu làm đấy, không có quy hoạch tổng thể. Những sơ suất của đợt tôn tạo trước đem đến một áp lực quá nặng nề cho những người chịu trách nhiệm làm “sống” lại không gian di tích.

Băn khoăn các phương án

Có 3 phương án được đưa ra tu bổ, tôn tạo: Phương án 1, đề nghị giữ nguyên cụm tượng đài và phục dựng lại miếu Trung Liệt (hiện chỉ còn cổng và nền cũ); Phương án 2, đề nghị đặt 1 lầu bát giác tại nền miếu Trung Liệt và xây mới một đền thờ vua Quang Trung gần tượng đài; Phương án 3, chỉ xây đền thờ vua Quang Trung.

Tuy nhiên, trong các tờ trình đề xuất lập dự án gửi lên Bí thư Thành ủy Hà Nội Phạm Quang Nghị và Sở VH-TT&DL Hà Nội, hầu hết các văn bản của Geleximco đều đề xuất thực hiện dự án phục dựng Trung Liệt Miếu tại gò Đống Đa, Hà Nội. Với cụm từ văn bản này, nhiều nhà sử học đã phản đối.

Nêu ra các cứ liệu lịch sử, GS sử học Lê Văn Lan cho biết, phải gọi chính xác là đền Trung Liệt và ngôi đền này không liên quan gì đến nghĩa quân Tây Sơn cũng như Vua Quang Trung, đền Trung Liệt trên gò Đống Đa là do đại thần thân Pháp Hoàng Cao Khải (triều vua Thành Thái) cho xây với dụng ý biến thành nơi thờ phụng chính ông ta. Sự “tréo giò” của chủ đề tín ngưỡng ở ngôi đền Trung Liệt trên gò Đống Đa đã được nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc (khi còn sống) viết vào sách “Phố phường Hà Nội” (trang 567): “Kể ra ghi công các liệt sĩ thì cũng không cò gì đáng chê trách. Nhưng việc lập ngôi đền Trung Liệt ở trên gò Đống Đa này thì thật là lạc lõng”.

GS Lê Văn Lan ủng hộ phương án 1, nhưng đề nghị để nguyên hiện trạng tại miếu Trung Liệt chứ không phục dựng, chỉ chỉnh trang, chống xuống cấp. “Nếu bức xúc quá về việc xây đền thờ, thì có thể thay công trình “phục dựng miếu Trung Liệt” bằng công trình xây dựng đền thờ Quang Trung-Nguyễn Huệ” ở trên đỉnh gò Đống Đa”- GS Lê Văn Lan nói.

GS Phan Huy Lê đưa ra khẳng định, chiến thắng gò Đống Đa tiêu biểu bậc nhất trong lịch sử chống giặc ngoại xâm của dân tộc, của Thăng Long-Hà Nội. Sau này có thêm chiến thắng nữa là trận chiến Điện Biên Phủ trên không. Việc tôn tạo đền Trung Liệt là điều cần thiết, nhưng không nên đưa bài vị thờ Quang Trung vào đó. Có thể xây một ngôi đền thờ vua Quang Trung trong khuôn viên gò Đống Đa. “Không nên quá câu nệ đời vua nào thì kiến trúc đền thời đó, mà nên làm theo kiến trúc của thời hiện tại để ghi lại dấu ấn” - GS Phan Huy Lê nói. Ông cũng ý kiến, với tượng đài, phù điêu làm bằng bê tông nên có phương án bảo tồn, xử lý nấm mốc, nứt nẻ… không nên thay đổi hướng hay chất liệu vì hình ảnh tượng đã đi vào lòng dân hơn 20 năm nay…

Và chắc hẳn dự án tu bổ, tôn tạo di tích gò Đống Đa sẽ còn phải tổ chức nhiều cuộc khảo sát, nghiên cứu và hội thảo lấy ý kiến các nhà chuyên môn, nhân dân. Âu cũng là điều thận trọng của các nhà sử học, nhà nghiên cứu văn hóa và các nhà tu bổ di tích, nhằm tránh “biến di tích 300 năm tuổi thành di tích 1 năm tuổi” như lời của GS Lê Văn Lan cảnh báo!

Bài và ảnh: VƯƠNG HÀ


Tin mới